Алаш халқының Ресейге бодам болғаннан бергі этнодемографиялық тарихи жолын негізінде ірі-ірі үш кезеңге бөлуге болады. Біріншісі ХVІІІ ғасырдың 30-жылдарынан 1917 ж шейін



Дата20.04.2022
өлшемі68.05 Kb.
#225217
Байланысты:
сож2тарих
сож тарих

Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі
Абай атындағы Қазақ Ұлттық Университеті


Факультеті: «Филология және көп тілді білім беру»


Кафедрасы: «Шет тілі: Екі шет тілі»
Тобы: 116 ССО
Контент-анализ
Тақырыбы: «Қазақстандағы санақ деректері бойынша этнодемографиялық өзгерістер»

Орындаған: Бейсембек Г
Тексерген: Дүйсенбайқызы А

Алматы 2021-2022 оқу жылы



Алаш халқының Ресейге бодам болғаннан бергі этнодемографиялық тарихи жолын негізінде ірі-ірі үш кезеңге бөлуге болады. Біріншісі ХVІІІ ғасырдың 30-жылдарынан 1917 ж. шейін; мата Қазақстанның Ресейдің отары, қазақтардың этнодемографиялық дамуы отарлық-миграциялық (соның ішінде қоныстандыру) саясатының ықпалында болған замана. Бәйтөбет келген көші-қонның, әсіресе Столыпиннің аграрлық саясаты өрістеген, әлқиса бірге қазақтардың арасында табиғи түсім төмен, әртүрлі эпидемиялар, жұқпалы аурулар, жұттар бай болған заман. Осының бәрінің нәтижесінде қазақтардың саны түрлі өзгерістерге ұшырап, Қазан революциясына шейін өз елінде үлесі бірғауым (90%) болғанымен, ХХ ғасырдың екінші онжылдығы соңында, аймақтардың тұрғындарының әрі тағы жартысынан көбі (58,7%) болған, демек Түстік, Күнбатыс тағы Астана аймақтарда қазақтардың басымдығы сақталған, Солтүстік тағы Күншығыс аймақтарда славян, бөлек этнос өкілдері жұртшылыққа төңірек бастаған заман. Екіншісі, 1917-1991 жылдар, демек Сұхбат заманы. Мата қазақтардың құт ашаршылықты (1918, 1921 әлі 1931-1933 жылдары,) қуғын-сүргінді, зорлық-зомбылықты көрген, ұлттық дәстүрлер бен тілге нұқсан келген, алфавиттің үш есе өзгерген, бәйтөбет көші-қонның ірі-ірі толқындары елдегі демографиялық ахуалды дереу өзгерткен әлі та жат те жөнсіз жағдайлардың салдарынан алаш ұлтының өзі әке қонысында азшылыққа айналған тарап. Мата заманды қос орасан дәуірге бөлуге болады: 1-кезең 1917-1959 жылдар - қазақтардың өз елінде 58,7%-дан,28,9%- ға түскен кезеңі; 2-кезең - 1959-1991 жылдар, қазақтардың мысқалдап үлесі өскенімен (40%,) жә дағы келімсектерден гөрі санамалы болған заман. Үшінші кезең - 1991-2009 жылдар, қазақтардың өз елінде сыздықтап, көпшілікке айналуы. Кездеме замананы да қос заманға бөлуге болады: 1-кезең - 1991-1999 жылдар - қазақтардың үлесі республика халқының жартысынан асқан замана (40%-дан 53,4%-ға жеткен заман;) 2-кезең - 1999-2009 жылдар - қазақтардың өз елінде үстем жұртшылыққа төңірек бастаған (53,4%-дан 63,7%-ға шейін өскен) кезеңі. Кездеме дәуір қазір қана басталды, жә қарай жалғаса береді. Қазір алаш халқының этнодемографиялық өсу белестеріне орайлас, еліміздегі болған көші-қон кезеңдерін байланыстыра отырып, ұлтымыздың саны бен құрамын, қысқаша болса тағы, қарастырып өтейік. Егемен отан болғанымыздан кері, мың порым, мың тірілген алаш халқы бөлек дамуға мүмкіншілік алпамсадай, алыс-жақынын түгендеп, Ел туы астына жинала бастады. 2009 жылғы Қазақстандағы жаран санағы бойынша, сол жылдың ау баста өз еліміздегі қазақтардың саны 10 млн.-нан асып түсті. Қане осыдан бірер жыл бұрын шетелдердегі отандастарымыздың саны 5,5 млн.-дай деген мағлұмат болған-ды. Осыған қатысты қазіргі таңда қазақтардың жалпы саны (өз еліміздегілер пен шетелдегілерді қабат есептегенде) 15,5-16 млн. деп айтуға әбден мүмкіндік барлық. Мата алаш ұлтының қыруар ғасырлар бойы, бақыт демографиялық апаттарды бастан соқ отырып, егемендік жағдайында өз еліндегі халықтың көпшілігіне айналуы еді. Алаш ұлтының өткен ырғын ғасырлық тарихи жолына тұма салсақ, оның саны пен құрамының ірі-ірі саяси-әлеуметтік әрі экономикалық бетбұрыстарға қатысты тығыз әлі күрделі өзгерістерге ұшырағанын байқаймыз. Кезмал жай әсіресе ХХ ғасырдың екінші жартысына шейін көптен-көп дырдай оқиғалар арқасында көзге түседі. Орыстың дүр ғалымы А.И. Левшин (1797-1879) ХVІІІ ғасырдың соңы бен ХІХ ғасырдың 20-30 жылдарындағы статистикалық мәліметтерді талдай кеп, Ресей империясындағы қазақтардың жалпы саны (көрсетілген дәуірде) 2,5 млн.-нан 3 млн.-ға шейін деген меже айтқан екен. Ғалымның өзі айтқандай, о кезеңде қазақтардың арасында есеп ісін жүргізудің қиындықтарымен қоса, есеп қорытындыларының әбден жә жөндем болмайтындығы те иә еді. Әлқиса бірге Ұлық жүзде 100 мың мекенжай, Аралық жүзде - 210 мың мекенжай, қанеки Кішік жүзде - 190 мың мекенжай деп санап, дидар мекенжайда аралық есеппен 5 немесе 6 пенде болады дей кеп, соның қорытындысында 2,5-3,0 млн. болады деген болжамның түптеп келгенде, көптеу екенін айта кеткен лазым. Рең там басына 6 қауметтен келеді деген қорытындының өзі нақтылы емес екенін айтпағанның өзінде, дүр (көне) ғалымдардың кездеме мезгілден бертінгі қазақтардың жалпы саны турасында пікірлері біздің кезмал айтқанымызды растай түседі. Е.Бекмаханов 1947 жылы шыққан «ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарындағы Қазақстан» деген монографиясында ХІХ ғасырдың 30-40 жылдарында Кішік жүзде 100 мың баспана (бес қауметтен) - 500 мың жан, Ара жүзде 116,5 мың баспана - төрт қауметтен - 468 мың пенде, Ұлық жүзде 95 мың баспана - 550 мың кici болған деп көрсеткен-ді. Яки, бар қазақтардың саны 1млн. 518 мың боп шығады. Өкінішке орай, Е.Бекмаханов үш жүздің қазақтарының санын анықтағанымен, олардың жалпы санын қорытындыламаған, бұған біздің ойымызша, статистикалық мәліметтердің шынайы, нақтылы болмауына қабат, дидар тамда қайбірде 4, қайбірде 5, я 6 пенде деп санағанның өзі тағы ықпал еткен болуы тиіс деп ойлаймыз. Н.Бекмаханова ХІХ ғасырдың 60-жылдарында Қазақстан бен Қырғызстан тағы шектес аумақтарда 1млн. 643,4 мың алаш тағы 353,1 мың қырғыздар қияу етсе, ХІХ ғасырдың 70-жылдарында 2.416,5 мын деп жазады.
Әкелі-балалы Бекмахановтардың кездеме тұжырымдары нақты деректерге сүйеніп (алым-салық үшін жүргізілген киіз там (кибитка) есебіне) негізделгендіктен, шындыққа жақын деп санауға болады. Үйткені, киіз там қисабы пішін қыстақ, болыс тағы уезд (дистанция) бойынша құнтты жүргізілетін, есептен қашқандар пен оны бұзғандар шығайбай жазаланатын. ХІХ ғасырдың 60-70 жылдары отарлық жарлықтың қазақтарға киіз мекенжай қисабы арқасында зекет төсеу ісін қыруар жолға қоя алғанын ескерсек, мата болжамның дұрыстығы күшейе түседі. Сөйткенмен, ілгеріде көрсетілген қазақтар саны негізінде (ажар киіз мекенжайға я 4, 5, яки 6 қаумет басынан келеді деген) болжамға таман екенін баса айтқанымыз лазым.
Әдепкі, нақтылыққа бірey-мipey таған таман, қазақтардың жалпы саны, балалық, жыныстық құрамы, білік деңгейі (негізінде сауаттылығы жөнінде,) әлеуметтік жағдайы, діні, тілі, туған жерінде тұрғандығы әм т.б.құнды мәліметтерді 1897 жылы 28 қаңтарда жүргізілген Ресей империясы халқының бірінші жалпы санағынан гәне тарлан аламыз. Кезмал санақтың нәтижесі бойынша, Ресейдегі қазақтар, апа тіліне қарай бөлгенде, 4.084,1 мың қаумет еді, оның 53,3%-ы - еркектер, 46,7%-ы әйелдер жетті. Әзіргі Қазақстан Республикасы аумағында қазақтардың 3392,7 мыңы ғұмыр сүріп, Ресейдегі қазақтардың 83,0%-дан астамы мұнда шоғырланған-ды. Н.Бекмаханованың мәліметтері бойынша, Ресейдегі қазақтардың саны 1916 жылы 4678,8 мыңға жетіп, сол жылғы қазақтардың патшаға қарсы көтерлісінен кері, яғни 1917 жылы 4061,3 мыңға түскен. Н.Бекмаханованың кезмал нақты деректерге сүйенген тұжырымдарымен үстіне, Ә. Бөкейхан әлі М. Тынышбаев тақылетті милләт көшбасшыларының бұл мәселеде өз болжамдары болғанын айта кеткен абзалы. Мысалы, Ә.Бөкейхан «облыстық шолулардың» мәліметтеріне сүйене отырып, 1908 жылы Ресейде 4,999,6 мың, қанекей 1913 жылы 5 млн. 64 мың (Жарылқану облысындағы қырғыздарды үстіне есептегенде) алаш болған, - деп жазған-ды. Қанікей М.Тынышбаев (өз деректерін көрсетпей-ақ) бүкіл әлемде 1917 жылы 6,3 млн.-нан астам қазақ жетті, оның 5,480 млн. Қаума одағында, 450 мыңы Қытайда, 100 мыңға жуығы Ауғанстанда тұрады, - деп болжаған-ды. Айтсе де, кезмал пікірдің хабар көздері екі ұшты болғандықтан, әм те болса нақтылап зерттей түсуді тиіс етеді. Әлбетте, 1916 жылғы көтерілісті қанға бөктіріп басып-жаншу, сол жылы тылдағы шаруаға алынғандар арасындағы шығын, жігіт соғысы, 1918 әлі 1921 жылдардағы жұтшылық, өлімнің көбейіп, туудың азаюы әлі т.б. жөн-жосықсыз жағдайлардың салдарынан, көбісі көшпенді, соның нәтижесінде денсаулық сақтау жағынан панасыз алаш ұлтының мол шығынға ұшырағаны де тарихтан мақтаулы. Мінеки, сондықтан 1926 жылы Бүкілодақтық ел санағы бойынша, Сұхбат одағындағы қазақтардың саны 3 млн. 959,8 мыңға түсті, яки 1897 жылмен салыстырғанда 567 мыңға көбейгенімен, 1917 жылға қарағанда (Н.Бекмаханованың пікіріне сәйкесті - 4061,3 мың қаумет десек) - 101,5 мың жанға кеміген, демек сол 9 жыл бағзы деңгейден дағы аз-мұз болған. 1926 жылы қазақтардың 3627,6 мыңы, яки 91,6 %-ы өздері туған жерінде - Қазақстанда дәурен сүрген. Мұнан бертінгі жылдары болған байларды қаттау, кулактарды құрту, жер ақтару, 1931-1933 жылдардағы шетінен ашығушылық (қайсыбір ғалымдардың болжамы бойынша 1,2 млн.-нан 2,5 млн.-ға шейін қаумет өлім болған,) 1930 - жылдардағы саяси қуғын-сүргін тағы т.б. жәбір-жапа салдарынан алаш ұлтының саны бірден төмендеп кетті. 1939 жылғы Бүкілодақтық жамағат санағы бойынша, Жиылыс одағындағы қазақтардың саны 3.100, 9 мыңға түсіп, 1926 жылға қарағанда, 858,9 мыңға, яки 21,7%-ға азайды. Қазақтардың 2.458,5 мыңы, демек 75%-ы қана өз республикасында ғұмыр сүрді. Қалған 25%-ы Жиылыс одағының қаймана аймақтарында тұрды. Бұлардың көбі Қазақстаннан шеткей аймақтарда болса де өздерінің әке мекендерінде тұрғанымен, бірсыпыра бөлігі жұтшылық мен қуғын сүргіннен әуе көшіп барғандар еді. Ілгеріде көрсетілген жөн-жорықсыз оқиғалардың салдарынан әм Қазақстанға сырттан келген көші-қон толқындарының күшейе түсуі нәтижесінде, республикадағы қазақтардың үлесі да құлдырап түсіп кетті. Араз 1897 жылы Қазақстанның әзіргі территориясына лайық жер аймағында қазақтардың үлесі 81,7% болса, 1917 жылы 58,0 %, 1926 жылы 58,5%, қанікей 1939 жылы 38,0%-ға шейін төмендеді. Екінші дүниежүзілік шайқас жылдары Қазақстан халқы де ен шығынға ұшырады, 1,2 млн. жігіт Атамекен қорғауға аттанды, оның жартысынан көбі елге қайтадан оралмады, 700 мыңнан астам пенде тылдағы шомбал іске шақырылды. Қырқыс жылдары тұрғындар арасында шығын көбейіп, табу азайды. Қазақстанға сандаған халықтар (неміс, чешен, қарашай, тағы т.б). күшпен аударылды, Карлаг, Степлаг тәрізді жерлердегі тұтқындар көбейді. Соғыстан кері басталған қоңды жә тыңайған жерлерді игеруге, одақтық маңызы баршылық өнеркәсіп орындарын салуға әм дамытуға 2 млн.-нан астам еңбеккер күші келді. Осының бәрінің салдарынан республикадағы қазақтардың үлесі (саны 1939 жылы салыстырғанда 467,3 мыңға көбейгеніне қарамастан) 28,9%-ға шейін түсіп кетті, демек қазақтар өз елінде халықтың азшылығына айналды, қане орыстар, украиндар бен беларустар жұртшылық боп шыға келді (олар қажетінше 42,7%, 8,2 % әлі 1,1% боп, үшеуін қосқанда 52%-ға болды.) 1959 жылғы есеп қазақтардың үлесінің едің төменгі заулау шеті боп саналады. Бұдан кері қазақтардың табиғи өсімі бірден көтерілді («демографиялық дүмпу» деп та аталады,) қане о халықтың жалпы санының көбеюіне әкелді. Табиғи өсімнің күшеюіне екінші дүниежүзілік соғыстан кері, әсіресе әлеумет шаруашылығын қалпына келтіріп, дамыта түскен кезде, тұрғындардың әл-ауқаты жақсарып, денсаулық сақтау, әсіресе аналар пен балаларға, мол перзентті отбасыларға деген қормалдық ықпал бөшкедей. Сондай-ақ тұрғын там құрылысының өркендеуі, оқу-білім саласының кеңеюі тағы т.б. әлеуметтік жағдайлардың жақсаруы те табиғи өсімге атпал ықпал толық десек, қателеспейміз. Алаш ұлтының өсіп-өніп көбеюіне, соның нәтижесінде республика тұрғындары арасында өз үлесінің көтерілуіне жырақ жерлерден қайыра оралған отандастарымыздың те әсері әндемді жетті. Қазақстанға бағытталған кездеме көші-қон үрдісі 1918-1920, 1933-1935, әлі 1950 жылдардың екінші жартысы пен 1960 жылдардың ау баста жүріп бетті. 1916 жылы көтерілісті аяусыз басып, апатқа ұшыратқан кезде 300 мыңдай алаш мен қырғыздар Қытайға қашып, кәлла сауғалаған-ды. Олардың көбі 1918-1920 жылдарда қайыра оралды. 1931-1933 жылдардағы аштықтан әуе көшкендердің көбі Ресей, Өзбекстан, Түркіменстан тағы қаймана Отырыс одағы аймақтарында паналаған-ды, олардың тағы үстем көбici қайтып оралды. Жат елдерге, әсіресе Ауғанстанға, Иран, Түркияға кеткендер тәуелсіздік жағдайында гәне қайтадан орала бастады. Қой Шүршіт Жаран Республикасындағы қазақтардың қайыра оралуына 1950 жылдардан бастап мүмкіншілік туды. Мата Сұхбат одағы пен қазір құрылған ҚХР арасындағы сыйластық қатынастың нәтижесі еді. Қытайдан мәслихат заманында оралған қазақтар саны тарапты әртүрлі мәліметтер барлық, шанда олардың санын көбейтіп айтатын жағдайлар тағы кездеседі. Артқы, нақты, мұрағаттан алынған деректерге сүйенсек, 1954-1963 жылдар аралығында Қытайдан ұйымдасқан түрде, өз бетінше тағы сырт жолдармен қайтара оралғандардың саны 268371 жан болса, олардың Қазақстанның облыс-аудандарында қап, орналасқандары 254398 қаумет, кәне қалған 8989-ы Қаума одағының өзге аймақтарына кеткен екен. Қазақстанда қалып, кірті тепкендердің үстем көбi қазақтар еді, кәне басқалары тараншы, орыс жә әртүрлі ұлыс өкілдері болатын. Қысқасы 1950-1980 жылдар аралығындағы табиғи өсімнің көтерілуі, бәйтөбет келетін сырт ұлыс өкілдерінің көші-қонының бәсеңдеуі, Қытайдағы қазақтардың орала бастауы әлі т.б. ұтырлы жағдайлар республикаға өз атын берген ұлттың саны та, үлесі дағы өсіп, құрамының нығая түсуіне әкелді. 1959-1989 жылдар аралығында қазақтардың саны 2.787,3 мыңнан 6.534.6 мыңға жә, яки 2,3 қайтара өсті, қанекей үлесі 28,9%-дан 39,7%-ға жетіп, 10,8%-ға өсті. Қазақтар республикадағы едің мол ұлтқа айналды, бірақ орыстар (37,8%,) украиндар (5,4%,) белорустар (1,1%,) демек шарқ славяндар өкілдері (бәрін қабат есептегенде - 44,3%) бен былайғы орыс майталман ұлыс өкілдері (германдар - 5,8%, корейлер - 0,6% әрі т.б). жә те Қазақстан жұртының жартысынан асып тұрды. Қазір тәуелсіздік кезіндегі қазақтардың жай-күйіне қысқаша болса тағы тоқталып өтейік. Қазақтардың тәуелсіздік жағдайында саны өсіп, үлесі көбеюі ілгеріде айтылған пар факторға қатысты жетті: 1) табиғи түсім; 2) сыртқа кететіндерден келетіндердің қыруар болуы - оң айырма (сальдо,) соның ішінде, әсіресе отандастарымыздың оралып, салдарлы қияу табуы. Тәуелсіздіктің әуелгі жылдары экономикадағы дағдарысқа қатысты, әлеуметтік қиыншылықтар көбейген кезде тұрғындардың табиғи өсімі құлдырап түсіп кетті: 1987 жылы 18,1 промилле болса, 1998 жылы 4,6 промилле жетті (әлдебіреу мың жанға шаққанда, табу пен өлімнің айырымы.) Осыдан кері сыздықтап табиғи өнім қайтадан көтеріліп, 2000 жылы - 4,9; 2005 жылы - 8,05; қанекей 2009 жылы 13,5 промиллеге болды, сонда да тағы тағы 1980 жылдардағы көрсеткішке әбден алмай отырмыз. Табиғи өсімнің 90% қазақтардың есебінен екенін ескерсек, ұлтымыздың өсуі кең, дақ әрі даңғыл жолға түсіп, келешекте қазақтардың өсіп-өнуі қамтамасыз етіле бастағанын көреміз. 2009 жылы табиғи түсім 215 мыңдай болғанын ескерсек, келешектеп қазақтың саны өсе беретініне сеніміміз күшейе түседі. Қазақтардың қатарын өсіретін екінші бастау көз - шетелдегі отандастарымыздың қайыра оралуына келсек, тәуелсіздік жылдары ресми қисап бойынша 753,4 мың, қанекей кезмал есептен тысқары өздігімен келгендерді қосқанда 1 млн. алаш қайтып келді деген ойыс баршылық. Қайыра оралғандардың үстем көбici Ресей, Қытай, Моңғолия пен Өзбекстаннан, кәне қалғандары Түркіменстан, Ауғанстан, Түркия, Иран тағы т.б. алыс-жақын шетелдерден келгендер. Шетелдердегі қазақтар саны тағы бірқатар пікірталас тудырып келеді. Зерттеуші Г.Меңдіқұлова 1997 жылы жарияланған еңбегінде атам заманғы Қаума одағының 14 мемлекетінде әм жаһан жүзінің 25 елінде 4,5 млн. алаш жалған сүреді, деген ақпар айтады. Ләкін кезмал ойына негіз болған деректерді көрсетпеген. Кәне 2000 жылы жарияланған М.Асылбеков мен В.Козинаның «Қазақтар» деген еңбегінде шетелдердегі қандастарымыздың саны 3.211.208 пенде деп көрсетілген. Кезмал мағлұмат ҚР Сыртқы істер министрлігі консулдық қызмет департаменті басқармасының бастығы Б.Сейітбатталовтың 2000 жылғы 20 сәуірдегі «Егемен Қазақстан» газетінде жарияланған мақаласына сүйеніп берілген. Жабду Батыршаұлы 2004 жылдың әзелде шетелдердегі қазақтар саны 5,2 млн. кісіден асып түседі, - деген тұспал айтады. Үшбу ой шындыққа тақауырақ, - деп санаймыз. Өйткені, қазақтардың Дүниежүзілік қауымдастығы жинаған («Егемен Қазақстанға» берген) мәліметтері бойынша, 40 шетелдердегі қазақтардың саны 5 млн. 600 мыңнан астам деп көрсетілген. Оның ішінде, жуық шетелдерде - 3 млн. 137 мың; қырым шетелдерде 2 млн. 529 мың 800. Қазақтар ен шоғырланған мемлекеттер Шүршіт - 2.260 мың; Өзбекстан - 1.750 мың; Ресей - 1.100 мың; Монғолия - 150 мың; қалғандары: Түркия - 15 мың; АҚШ - 14 мың; Тәжікстан - 10 мың; Иран - 10 мың; Германия - 9 мың тағы т.с.с. 2000-2005 жылдар аралығында шетелдердегі қазақтардың саны 3,2 млн.-нан 5,6 млн.-ға шейін өсуін пар себеппен түсіндіруге болар еді. Біріншіден, тұңғыш көрсетілген мағлұмат толық болмай, 1,5 - 2млн.-дай алаш есептен тысқары қап қоюы бәлки. Екіншіден, бұл 5-6 жыл ішінде біраз табиғи өнім нәтижесінде қазақтар саны зәуметте өскен та шығар деп ойлаймыз. Республика халқының, оның ішінде қазақтардың аумақтық, яки аймақтарға, қыстақ бен қалаларға орналасуында дәстүрге айналып, қалыптасқан ерекшеліктер барлық. Қазақстан халқының жартысына жуығы - 45-46%-ы Түстік өңірде (Алматы қаласы, Алматы, Жамбыл, Түстік Қазақстан жә Қызылорда облыстары) орналасқан болса, республика қазақтарының та жартысына жуығы, яки 49,8%-ы бұл аймақтарда тұрады. Олардың үлесі Қызылорда облысында 95,8%, Түстік Қазақстан облысында 70,1%, Жамбыл облысында - 69,0%, Алматы облысында - 64,2% әлі Алматы қаласында - 50,1%. Кездеме жағдайдың тарихи қалыптасуы: біріншіден, өңірдің Ресейге бағынуы басқалардан 130 жылдай соқ болғандығынан; екіншіден, атырау тұрғындары саны бен құрамына бәйтөбет келген көші-қонның ауқымы пен әсері дәулетсіз болғандығынан; үшіншіден, тұрғылықты милләт өкілдерінің, әсіресе алаш, сарт, тараншы жә жат түрік тілдес этностардың табиғи өсімі келімсектерден үстем екендігінен жә қағай пайдалы жағдайлардың әсері қуатты жетті. Теріскей өлкеде (Ақмола, Қостанай, Павлодар әм Терістік Қазақстан облыстары әм Елорда қаласы) республика халқының 23,0%-ы орналасқан. Бірaқ мұнда қазақтардың саны та, үлесі та, тәуелсіздік жағдайында бірсыпыра өскенімен, әм да басымдылыққа мейлінше қойған жоқ. Республика бойынша аймақтағы қазақтардың үлесі барлық болғаны 16,9% болса, қазақтар Ақмола пен Павлодар облыстарында олардағы тұрғындардың жартысына та жетпейді (керегінше 44,6% тағы 45,7%,) қанекей Қостанай бен Терістік Қазақстан облыстарында онан тағы төмен (қажетінше 35,6% әм 33,7%, яки бұл облыстардағы тұрғындардың үштен бірі кәне.) Мәліш Астанада кәне қазақтардың үлесі 63,4%-ға жә. Қазақтардың Түстік өлкеден бертінгі қыруар шоғырланған жері - Мағырып Қазақстан. Осында қазақтардың 19,1%-ы, яки бестен біріне жуығы мекенжай етеді. Дуан облысындағы тұрғындардың ішінде қазақтар 91,3%, Маңғыстау облысында - 86,1%, Ақтөбе облысында - 77,9%, Мағырып Қазақстан облысында - 70,9%. Республиканың қалған қос аймағында қазақтардың үлесі әжептәуір өсіп келеді, 2009 жылғы мәліметтер бойынша, Күншығыс Қазақстанда жартыдан асып түсті - 53,9%, қанекей Елорда Қазақстанда (Қарағанды облысы ) - 44,1%-ға жә. Бұл бағыттағы өркендеу әм қарай жалғаса берсе, келешекте бұл үш аймақтарда дағы қазақтардың үлесі үстем болмақ. Тәуелсіздік жағдайында кент бен село тұрғындарының өзді-өзі салмағы жаңалыққа ұшырады. Шаһар тұрғындарының үлесі 1989-2009 жылдар арасында шамалы те болса төмендегенімен (3,3%,) олар бұрынғыша республика халқының жартысынан көбі (53,4%) боп отыр. Қанеки село тұрғындары 43,3% -дан 46,0% -ға жә. Кезмал көрсеткіш халықтың урбандандыру процесінің баяулай бастағанын байқатады. Қазақстанда едің бұғаналы урбандалған Қарағанды (шаһар тұрғындары 77,0%,) Павлодар (67,9%) әлі Ақтөбе облыстары (61,1%) болса, село тұрғындары Алматы (76,0%,) Теріскей Қазақстан (61,5%,) Қызылорда (60,8%) жә Жамбыл (60,5%) облыстарында көбірек боп отыр.
Бірaқ, тәуелсіздік жылдары қазақтардың қалаға беталыс бұрғанын атап айтқан лазым. Енді қос қазақтың біреуі - кент тұрғыны. Қазақтар Қызылорда пен Атырап облыстарындағы шаһар тұрғындарының ішінде керегінше 91,3% жә 82,3%, қане Маңғыстау облысында - 72,9%, Ақтөбе облысында - 62,2%, Түстік Қазақстан облысында 61,6%, Жамбыл облысында - 54,5%. Бірақ бейтаныс аймақтарда қазақтар шаһар тұрғындары ішінде жә тағы азғана. Қостанай облысында баршылық болғаны 20,2%, Ақмола облысында - 28,5%, Павлодар облысында -30,0%, Қарағанды облысында - 30,7%, Шарқ Қазақстан облысында - 33,1%. Батбатыс Қазақстан облысында те мол емес - 39,6%. Еліміздің едің шой пар қаласында қазақтар үлесі бірқыдыру өсіп келеді: Енді Орталық тұрғындарының (639,3 мың) 63,4%(405,3 мыңы) қазақтар. Қазақтар шоғырланған Түстік әлі Мағырып өңір қалаларында олардың үлесі өсе түсті. Қызылордада 90,4%, Атырауда - 82,9%, Ақтөбеде - 68,2% , Ақтауда - 64,4%, Талдықорғанда - 64,2%, Таразда - 59,1% ; тағы Шымкентте - 48,4% жетті. Қысқасы бірге Семейде 42,6%, Көкшетауда 50,9% Жезқазғанда - 62,1%, Қарағандыда - 46,2%, Балқашта -58,8% ға жә. Сөйткенмен, славян халықтарының өкілдері бен бөтен орыс майталман этностар көптеп орналасқан өлке қалаларында жағдаят таяқ өзгере қойған жоқ. Тұрғындардың сәбилік құрамы та табиғи өсімге дырау ықпал ететіні көрнекті. Әдетте халықтың балалық құрамы үшбу өсімге байланысты үш түрге бөлінеді. Біріншісі - прогрессивтік - тұрғындар арасында балалардың үлесі қыруар болса, табиғи өсімнің көптігінен әлеумет саны өседі, екіншісі - қалыптасқан (стационарлық) дидары - балалар бен естияр жастағылар арасы бірқалыпты; мата жағдайда тұрғындар азаймайды де, көбеймейді дағы. Үшіншісі - регрессивтік ажары - 60 сора және онан үлкендердің үлесі 12% әрі одан ілгері болса, тұрғындар саны азая түседі. Әзіргі жағдайда Қазақстан халқының 60 жастан асқандары 10,3%, оның ішінде ерлері - 7,8%, бәйбішілері - 12,3%. Әйткенмен, 1990 жылдармен салыстырғанда ( 9%) 60 жастағылар пен одан үлкендердің үлесі 1,3%-ға өскен, демек халықтың «қартая» бастағаны байқалады. Кезмал жөнсіз жағдайға орыс, украин, белорустардың бұл жастағылары қыруар болғаны ықпал етеді. Бірaқ, қазақтардың әлеуметтік-демографиялық дамуында тағы дағы жөн-жосықсыз жағдайлар кездесетінін та айтқан абзалы. Табиғи түсім жағынан қазақтар былайғы түркі-мұсылман этностарынан әм та бірсыпыра кері қап келеді. Сарт, тараншы, әзірбайжан, түркі, күрд әлі былайғы милләт өкілдерінің табиғи өсімі қазақтардан біршама үстем кеп, саны өсіп, құрамы күшеюде. Қазақтардың үстем көбi аймақтардың қыстақты мекендерінде тұратынын ескерсек, олардың әлеуметтік жағдайы өз деңгейінде емес екендігін байқаймыз. Қазақтардың білік деңгейі да қағай милләт өкілдерінен әрі те төмен. 1999 жылғы ақпар бойынша, 44 этностың ішінде қазақтар жоғарғы білік деңгейі бойынша - сегізінші орында, аяқталмаған жоғарғы білік деңгейі бойынша - 19 - орында, әдейілеп орта білік бойынша 28 - орында, жалпы ара білік бойынша - 11 - орында, негізінде орта білік бойынша - 37 - орында, кәне бастауыш білік бойынша - 35 - орында. Шаһар тұрғындары, өнеркәсіп, құрылым жә транспорт салаларында қазақтар үлесі жә тағы төмен, өз деңгейінде емес. Әсіресе, кәсіби еңбеккер мамандар, инженер-техниктер арасында ұлттық кадрларды көптеп баурау проблемасы күн тәртібінде тұрған күре проблема. «Көш жүре түзеледі» деген ата-бабаларымыздан қалған тіл барлық. Тәуелсіздігіміз нығая түсіп, әлеуметтік-экономикалық жағдайымыз жақсарған сайын, халқымыздың, оның ұйытқысы - қазақтардың саны өсіп, құрамы күшейе түсетіні баршамызға айқын тағы келешектің кепілі. Мата үшін республикада ғылымға негізделген әлеуметтік-демографиялық әлі көші-қон саясаты жүргізілуге керек

Достарыңызбен бөлісу:




©melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
Сабақ жоспары
бағдарламасына сәйкес
бағалауға арналған
Реферат тақырыбы
жиынтық бағалауға
Қазақстан республикасы
рсетілетін қызмет
арналған тапсырмалар
сәйкес оқыту
Жалпы ережелер
білім беретін
бағалау тапсырмалары
бекіту туралы
республикасы білім
оқыту мақсаттары
жиынтық бағалаудың
қызмет стандарты
тоқсанға арналған
Қазақстан республикасының
мерзімді жоспар
Қазақстан тарихы
арналған жиынтық
болып табылады
бағалаудың тапсырмалары
арналған әдістемелік
жалпы білім
Әдістемелік кешені
нтізбелік тақырыптық
Қазақ әдебиеті
пәнінен тоқсанға
Мектепке дейінгі
Зертханалық жұмыс
республикасының білім
оқыту әдістемесі
Инклюзивті білім
туралы хабарландыру
білім берудің
Жұмыс бағдарламасы
туралы жалпы
қазақ тілінде
Қысқа мерзімді
тақырыптық жоспар
пайда болуы
пәнінен тоқсан