3. Жыраулар поэзиясын оқытудың тиімді жолдары


Аңыздық проза және оның түрлері



бет34/61
Дата06.08.2022
өлшемі310.57 Kb.
#278223
1   ...   30   31   32   33   34   35   36   37   ...   61
Байланысты:
Қазақ әдебиеті ШПОР
Дәрістер Фонетика, 02.07.20.ПЕДАГОГИКА
39. Аңыздық проза және оның түрлері
аңыз ұғымның алғашқы зерттелуі мен жүйелі теөря болып қалыптасуы жөніндегі ізденістер
аңыз— қазақ ауыз әдебиетіндегі жүйеден фөлклөр саласындағы қордалы жанрлардың бірі. ол халық арасына кең таралған және барынша түрленіп, вариянтталған. «халық аңыздары» ұлтымыздың ерекше бай ауыз әдебиетінің бір тармағы болып, мұның саны да, түрі де біршама мол. еліміз қазақтары жөнінен алғанда, «халық аңыздарының» жатқа айтылып, ел аузынан жинап алынып баспа сөзде жарық көргенінің де саны бірталайға барады.
аңыз туралы жٷиелі зерттеулер қазақыстанда өткен ғасырдың соңғы жарымынан кеиін ғана біртіндеп жарық көре бастады. мұнда аңызды тұңғыш зерттеп реттеп оған біршәмә жүйелі теоерялық негіз қалаған шоқан уалиқанов болды. ол халық аңыздарын ертегіден айырып алып, тарихқа қатысты әңгімелерге «тарихи аңыздар» деп анықтама беріп, аңызды тарихи оқиғалар мен адамдар жәйіндә болатынын алғаш рет атап өтті. шоқаннан кеиінгі қазақ аңыздарын зерттеу шаруасы қазан төңкерісіне деиінгі кезеңде орыс өриентәлист ғалымдары в .в .радлов, г .потанин, в .и .дал, а .янушкевич, л .левшин, в .в .веляминөв-зернөв т .б . ғылми қызметтеры арқылы жүзеге асты.
одан кеиінгі фөлкілөктәр шоқан. уалиқанов, радлов, потанин қатарлылардың анықтамасын көлемдік тұрғыдан нақты шектемеи аңыз әңгімелер деп жүрді. соның салдарынан тарихи негізі бар аңыздар мен ойдан шығарылған көркем әпсәнәләр, сондай- ақ солар мен бірге таралған хикаяттар біресе аңыздар, біресе аңыз ертегілер деп аталып жүрді.
қазақ сөвет фөлкілөр тану ғылымында аңызды айырым жанр ретінде тұңғыш қарастырып, оның жанрлық белгілерін, негізінен дұрыс сипаттап берген ғалым Мұхтар әуезөв болды. ол «ертегілер» деген еңбегінде халық аңыздарын «аңыз- ертегілер» деп атап өтіп, оған ертегілердің бір бөлегі ретінде тоқталған. әрі аңызға: «тарихта болған адамдар жәйіндә айтылған халық шығарған көркем әңгіме» деген анықтама береді. және бұл жанрдың мынадай ерекшеліктерін атап өтті. аңыз тарихта болған адамның реәл өмірдегі еңбегін суреттеуді басты мақсат етіп, оның өмір баяны мен нақтылы іс- әрекеттерін түбегеилі көрсетіп береді! – деиді.
мұхтар әуезөвтің бұл тұжырымдары ұлттық фөлкілөр тану барысында ары қарай жалғасып дамытылып та кетпеді. тек Мәлік ғабдуллиын ғана қазақ ауыз әдебиетіне арналған оқулығында бұл жанрға бір шама орын берді. мәлік ғабдоллиын: оқиғасы реәл өмірден алынып болмысы шындық негізінде ауызша шығарған қазақ халқының көркем шығармаларының елеулі бір саласы— аңыз әңгімелер деп атап өтеді.әрі, аңыз әңгімелердің алғашықы үлгілері халық үшн қызмет еткен және тарихта болған адамдардың іс- әрекетін, өмірін әңгімелеу негізінде туылған.... деген пікірді ортаға қояды. бірақ мәкең аңызды айырм жанр ретінде алмай «аңыз әңгімелер» деп қатар қолданып оған жалпы сипаттама берген. әрі аңыз жанрының басты ерекшелігін нақтылы тұрақтандырып көрсетіп бере алмаған.
жٶғарыдан мәлік ғабдоллинның козқарасы мұхтар әуезөвтің пікірін құптайтығын аңғарамыз. бұл екі ғалымның айтуынан тыс, аңыздың түрлерін, пайда болу көздерін анықтап, дәуірге бөлу мәселесі төңірегінде түбегеилі зерттеу жүргізген қазақыстан респубіликәсінің зерттеушісі ғалым, әкәдемиік с .а .қасқабасов қазақ фөлклөр саласында аңыз жанры туралы біршәмә жаңаша анықтама береді. с. а. қасқабасов «қазақтың халық прозасы» атты мөнөгірәфясіндә (1984- жылы жарық көрген) қазақ фөлклөрінің ертегіден өзге прозалық жанрларын (мифтер мен халық аңыздарын) аңыздық проза қатарына жатқызып, мифтерден өзгелерін хикая, аңыз, әпсәнә- хикаят деп тағы үш жанрға бөліп, олардың жеке- жеке ерекшеліктеріне шолу жасаған. ал «аңыз», «әпсәнә- хикаят» деп айыруда сеит. а. қасқабасов еврөпә- орыс фөлклөріндә «легәндә», «предәния» деген атаудың жанрлық және лексикалық мағынасын негізге алады. бұл екеуінің беретін мағынасы әдетте біздің тіліміздегі «аңыз» деп айтлып жүрген атаудың мазмұнын меңзеиді. жүйеден еліміз қазақтарының фөлклөрі саласында аңызды зерттеу недәуір кенжелеу. тегінде аңыз атауын кеибір қазақ ғалымыдары «әпсәнә» деп те атаған. «әпсәнә» парысша атау болып, аңыз- әңгіме, қяли аңыз және мысал деген мағынаны білдіреді. халық аңызы жәй сауат көлеміндегі ұғым болғанымен, ол жөніндегі анықтамалар дерліктеи бірлікке келе қоймаған. еліміз қазақ зялыларының арасында да аңыз жөніндегі анықтама да бірыңғай емес. пірөфессөр ауелқан қали ұлы құрастырған «қазақ ауыз әдебиеті туралы» деген кітәптә аңыз— ауыз әдебиетіндегі ертегінің бір түрі, қомақты да, қызықты бір саласы. бұрынырақта «аңыз ертегі» кеиде «аңыз әңгіме» деп те аталған деиді③. бұдан тыс, орта мектеп әдебиет оқулықтарындағы аңыз анықтамасында да көбірек аңыздың тарихқа қатыстылығы қарастырылған.
халық аңызы-- оқиғасы реәл өмірдің сюжетін негіз етіп, кеиіпкерлері тарихта болған жٷрт ұмытқысыз келелі оқиғалардың ауызша шығарылып, ұрпақтан- ұрпаққа таралған терең тамырлы, ғұмырлы халықтық нұсқа, деректі хикая. халық аңыздары халықтың тіршілік тұрмысында орнын өгеисітуге болмайтын жанды шежіресі. тұтас халық иелік ететін қымбатты жасампаздық, көркем әңгіме, халықтың телегеи- теңіз ақыл- ойының жемісі. тіл байлығының қайнар бұлағы. заман өткен сайын олардың сюжеті де мазмұны да, көркемдігі де өзгеріп жетіле берген. халық бұқарасы үшін де, әдебиетшілер үшін де мол қоекты рухани азық, аңыздар ежелгі фөлклөрдің көне нұсқасы.
ел арасында «ертек» «аңыз» ұғымдары кеңірек жәйылған және қара сөзбен айтылатын шығармаларды осы екі сөзбен атайтын дағды қалыптасқан. ғалым мұхтар әуезөв: халық аңыздарын «аңыз- ертегілер» деп атап өтіп, оған ертегілердің бір бөлегі ретінде қараған. пірөфессөр ауелқан қали ұлы құрастырған «қазақ ауыз әдебиеті туралы» деген кітәптә аңыз— ауыз әдебиетіндегі ертегінің бір түрі, қомақты да, қызықты бір саласы. бұрынырақта «аңыз ертегі» кеиде «аңыз әңгіме» деп те аталған деиді⑤. еліміздегі халық ауыз әдебиетін тану саласы жөнінен алғанда аңыздың сыр- сипаты жалғасты зерттелуде, бұдан бұрын жарық көрген жинақтарда аңыз бен ертегі араласып кеткен. кеибір адамдар аңыздың жанырлық ерекшелігін айқын түсіне қоймаған, ішінәрә шығармалардың аңыз яки ертегі екені әлі анық емес. сондықтан аңыз жанырының өзіндік ерекшеліктерін анықтай түсу фолколористикадағы зәру түйіндердің бірі, аңыздың жанрлық ерекшелігін айқындау үшін оның өзге жәнрләрмен, өте- мөте өзімен сабақтас жәнрләрмен болған ұқсастығы мен парқын айырудың мәні зор. ал, енді, біздің қарауымызша әңізбен ертек мазмұн жағынан да форма жағынан да айрым аумақты меңізеиді.
аңыз өмірде болған тивтік мысал мен прототив кеиіпкелер обыразын хабарлау сипатына ие. қазақ ауыз әдебиетіндегі аңыз жанрын лақап әңгіме немесе деректі әңгіме деп тұрақтандыруға болады. дәлірек айтқанда, аңыз дегеніміз— тарихи адамдар, тарихи уақиға және ескерткіштер, жер- су аттары, ұлт- ру, әлеуметтік ғұрып- әдет, дінни наным сенім туралы халық арасында ауызша таралған деректі хикаялар. аңызда тұрақты құрлымдық форма болмайды, ол айтушы мен тыңдаушының өресіне, білу ахуалына қарай оңай құбылады, айтушылар аңыз оқиғасын туылған орны, орта, кеиіпкер, шарт- жағдайына қарай кеңеитіп те, қысқартып та баяндауына бола береді. аңыздар ертегіден айтылу жағынан да парықталады. ертекті халық көбінесе ертегішілерден арнайы көңіл көтеру, қызықтау мақсатында тыңдайды. ал аңыздардың айтылуы сеит қасқабасовтың сөзімен айтқанда «күнделікті сұхбат— әңгімеден оншалықты дараланып бөлектенбеиді. бұл жанрдың шығармалары топ адамның өзәрә сұхбатында айтыла береді. себебі олар айтушы мен тыңдаушылар арасындағы әңгіме тақырыбына қатысты келеді. сондықтан айтушы баяндап отырған аңыздың яки хикаяның көркемдігін әрлендіріп жатпайды. оның міндеті— қажетты мәлімет яки оқиғаны хабарлау.


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   30   31   32   33   34   35   36   37   ...   61




©melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
бағдарламасына сәйкес
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Реферат тақырыбы
жиынтық бағалауға
сәйкес оқыту
арналған тапсырмалар
Қазақстан республикасы
білім беретін
оқыту мақсаттары
бағалау тапсырмалары
республикасы білім
Жалпы ережелер
жиынтық бағалаудың
рсетілетін қызмет
бекіту туралы
тоқсанға арналған
Қазақстан тарихы
мерзімді жоспар
Қазақстан республикасының
арналған жиынтық
қызмет стандарты
болып табылады
жалпы білім
арналған әдістемелік
Мектепке дейінгі
оқыту әдістемесі
бағалаудың тапсырмалары
Қазақ әдебиеті
пәнінен тоқсанға
Инклюзивті білім
нтізбелік тақырыптық
Зертханалық жұмыс
Әдістемелік кешені
білім берудің
республикасының білім
туралы жалпы
Қазақстанның қазіргі
Қысқа мерзімді
Жұмыс бағдарламасы
атындағы жалпы
қазақ тілінде
қазіргі заман
туралы хабарландыру