1-тақырыптың блок-сызбасы Химияның негізгі түсініктері мен заңдары



бет181/181
Дата20.11.2021
өлшемі1.4 Mb.
1   ...   173   174   175   176   177   178   179   180   181
* Н24 (конц.)белсенді металдармен тұз (сульфат), су және S немесе Н2S (температураға байланысты), ал қалғандары металдармен тұз, су және SО2 түзе әрекеттеседі:

4Ca + 5Н24 (конц.)  4CaSO4 + H2S + 4H2O

Си + 2Н24 (конц.)  CuSO4 + SO2 + 2H2O
* НNО3 (сұйыт.) – белсенді металдармен тұз (нитрат), су және NH3 (NH4NO3); басқа металдармен жағдайға байланысты - тұз, су және NO (немесе N2О, N2, NН3) және белсенділігі төмен металдармен - тұз, су және NO түзе әрекеттеседі:

4Са + 10HNO3 (сұйыт.)  4Са(NО3)2 + NН43 + 3Н2O

3Zn + 8НNОз (сұйыт.)  3Zn(NО3)2 + 2NO  + 4Н2О

4Zn +10НNОз (өте сұйыт.)  4Zn(NО3)2 + NH4NO3 + 3Н2О

3Си + 8НNО3 (сұйыт.)  3Си(NО3)2 + 2NO + 4Н2О
* НNО3 (конц.) – белсенді металдармен тұз (нитрат), су және N2O; басқа металдармен – тұз, су және NО2 түзе әрекеттеседі:

4Ва + 10НNО3 (конц.)  4Ва(NО3)2 + N2О  + 5Н2О

Cu + 4HNО3 (конц.)  Cu(NО3)2 + 2NO2 + 2H2O
* суықта және қалыпты температурада концентрленген НNО3 қышқыл Fе, Со, Ni, Сг, А1 әсер етпейді (мұндай металдар пассивтенеді, тығыз оксидтік жабын-дымен оранады), жоғары температурада бұл металдар тұз, су және NО2 түзе әрекеттеседі:

Fе + 6HNО3 (конц.)  Fе(NО3)2 + 3NO2 + 3H2O (Т)


* НNО3 : HCl = 1: 3 концентрленген қышқылдарының қоспасы («патша арағы») Au, Pt ерітеді:

Au + HNО3 + 4HCl  H[AuCl4] + NO + 2H2O

Pt + 4HNО3 + 18HCl  3H2[PtCl6] + 4NO+ 8H2O


  • негіздермен әрекеттесуі: амфотерлі металдар сілті ерітінділерімен комплексті тұз, ал сілті балқымаларымен – орташа тұз түзе әрекеттеседі:

Zn + 2Н2O + 2NаОН (ер-ді.)  Nа2[Zn(ОН)4] + Н2

Zn (ОН)2 + 2NaОН (қ.)  Na2ZnО2 + 2Н2О




  • тұздармен әрекеттесуі: белсенділігі жоғары металдар тұздардың сулы ерітіндісінен белсенділігі төмен металды ығыстырып шығарады:

Zn + FеSО4  ZпSО4 + Fе

Fе + СuSО4  FеSО4 + Сu




  • металдар бейметалдармен әрекеттесуі:

Металдар бір-бірімен әрекеттеспейді, бірақ жоғары температурада интерметаллидтер түзеді: Аg – Аu, Аg2Zn5, Аg – Рb, Аu – Pt, Сu3Sn.

Металдар іс жүзінде барлық бейметалдармен әрекеттесе отырып, бинарлы қосылыстар түзеді: оксидтер, карбидтер, гидридтер, нитридтер, фосфидтер, силицидтер, сульфидтер және т.б.

Атмосферада оттек (O2) белсенді металдар пероксидтер, қалған металдар жоғары оксидтер түзеді; Аu, Рt әрекеттеспейді:

Са + Н2  СаН2 Fе + S  FеS 3Са + 2Р  Са3Р2

3Са + N2  Са3N2 2Мg + Sі  Мg2Sі 2К + О2  К2О2

2Fе + 3С12  2FеС13 3Fе + 2О2  Fе3О4 Ва + О2  ВаО2


13.3 Бейметалдарды алу және олардың химиялық қасиеттері
Бейметалдардың алынуы

Бейметалдарды өндірістік, сондай-ақ зертханалық әдістермен алады.


Сутек (Н2)

* өндірісте келесі әдістермен алынады:

- метанның ыдырауы арқылы: СH4  C + 2H2

- метанның конверсиялану (айналуы) немесе су буымен кокстеу арқылы:

CH4 + 2H2O  CO2 + 4H2

C + H2O  CO + H2

- калий және натрий хлоридінің қаныққан ерітінділерінің электролизі арқылы:

2KCl + 2H2O  2KOH + H2 + Cl2

- су электролизі (күкірт қышқылы қатысында) арқылы: 2H2O  2H2 + O2


* зертханада келесі әдістермен алынады:

- металдарға қышқылмен әсер ету (Кипп аппаратында) арқылы:

Zn + 2HCl  ZnCl2 + H2

Zn + H2SO4 (сұйыт.)  ZnSO4 + H2

- белсенді металдармен судың тотықсыздануы арқылы:

Ca + 2H2O  Ca(OH)2 + H2

2Na + 2H2O  2NaOH + H2

- сумен немесе қышқылмен металдар гидридтерінің ыдырауы арқылы:

CaH2 + 2HCl  CaCl2 + 2H2

CaH2 + H2O  Ca(OH)2 + 2H2



Оттек (О2)

* өндірісте келесі әдістермен алынады:

- су электролизі (күкірт қышқылы қатысында) арқылы: 2H2O  2H2 + O2

- сұйық ауадан Т= 183 0С температурада (айдау) қоспалардан арылтып айдау арқылы.

* зертханада келесі әдістермен алынады:

- құрамында оттегі бар тұздардың термиялық ыдырауы арқылы:

2KClO3  2KCl + 3O2 (150 0С, kt MnO2)

2KMnO4  K2MnO4 + MnO2 + O2 (200 0С)

- металдар пероксидтерінің ыдырауы арқылы:

2K2O2 + 2CO2  2K2CO3 + O2

2BaO2  2BaO + O2
Азот (N2)

* өндірісте келесі әдістермен алынады:

- сұйық ауадан Т= 1960С температурада (айдау) қоспалардан арылтып айдау арқылы.

* зертханада келесі әдістермен алынады:

- нитрит немесе аммоний дихроматының ыдырауы арқылы:

NH4NO2  N2 + 2H2O

(NH4)2Cr2O7  N2 + Cr2O3 + 4H2O

- аммиактың тотығуы арқылы:

2NH3 + 3CuO  3Cu + N2 + 3H2O
Галогендер ( F2, Cl2, Br2, I2 )

* өндірісте келесі әдістермен алынады:

- фторидтер және хлоридтердің балқымаларының электролизі арқылы:

2NaF  2Na + F2;

2NaCl  2Na + Cl2

- табиғи су құрамында болатын бромидтер мен иодидтерден бром және йодты хлормен ығыстырып шығару арқылы:

2NaBr + Cl2  2NaCl + Br2

2NaI + Cl2  2NaCl + I2

* зертханада келесі әдістермен алынады:

- кобальт фторидінің термиялық ыдырауы арқылы:

2CoF3  2CoF2 + F2

- қыздыра отырып күшті тотықтырғышқа конц. HCl әсер ету арқылы:

MnO2 + 4HCl  MnCl2 + Cl2 + 2H2O

2KMnO4 + 16HCl  2KCl + 2MnCl2 + 5Cl2 + 8H2O

Ca(ClO)2 + 4HCl  CaCl2 + 2Cl2 + 2H2O

- HBr концентрленген H2SO4 әсер ету арқылы:

2HBr + H2SO4  Br2  + 2H2O + SO2

- (H2O2) сутек пероксидімен HI әсер ету арқылы:

2HI + H2O2  I2  + 2H2O
Фосфор (Р)

* өндірісте келесі әдістермен алынады:

- Т =1500 0С температурада табиғи фосфориттен көмірмен тотықсыздандыру арқылы:

Ca3(PO4)2 + 5C + 2SiO2  3CaSiO3 + 2P + 5CO

- алынған фосфорды қызыл немесе қараға айналдырады:

P (ақ)  Р (қызыл) T = 280 340 0C температурада, ауаның қатысынсыз;

Р (ақ)  Р (қара) T = 200 0C температурада және жоғары қысымда.
Күкірт (S)

* өндірісте келесі әдістермен алынады:

- кокс пештері газдарынан алу арқылы:

2H2S + SО2  2H2O + 3S


H2S + Cl2  HCl + S

H2S + H2SO4  H2SO3 + H2O + S

- табиғатта таза күйінде кездесетін күкірттен қорытып алу арқылы.
Кремний (Si)

* өндірісте келесі әдістермен алынады:

- кремнеземнен көмірмен (С), алюминиймен (Al) немесе магниймен (Mg) тотықсыздандыру арқылы:

SiO2 + 2C  Si + 2CO ;

SiO2 + 2Mg  Si + 2MgO


  • кремний хлоридінен сутекпен тотықсыздандыру арқылы:

SiCl4 + 2H2  Si + 4HCl
Көміртек ( С)

* өндірісте келесі әдістермен алынады:

- графит кокс қоспасы мен тас көмір шайырынан;

- көмірмен ауаның қатысынсыз ағаш сүрегін қыздыру арқылы;

- катализатор қатысында, жоғары температурада және жоғары қысымда графиттен алынатын жасанды алмастар (фианиттар);

- алмас, көмір және графит табиғатта бос күйінде кездеседі.


Бейметалдардың химиялық қасиеттері


  • сумен әрекеттесуі: кәдімгі жағдайда хлор және бром біртіндеп сумен өзара әрекеттескенде, хлор және бром суы түзіледі; фтор суды ыдыратады; кейбір бейметалдар тек жоғары температурада су буында әрекеттеседі:

С12 + Н2О  НСІ + НСlO

Вr2 + Н2О  НВr + НВrО

F2 + Н2О  2НF + О;

О + F2  OF2 О + О  О2 ; О2 + О  О3




  • қышқылдармен әрекеттесуі: бейметалдар тек күшті тотықтырғыш (НNО3, Н24 конц.) немесе тотықсыздандырғыш (Н2S, НГ) қасиеттері бар қышқылдармен әрекеттеседі (мұнда Г - С1, Вr, I).

1) НNО3, Н24 әрекеттесуі: бейметалл концентрленген НNО3 қышқылымен сәйкес қышқылға дейін тотығады; ал өзі 2 -ге дейін; НNО3 сұйытылған NO-ға дейін; Н24 концентрленген 2-ге дейін тотықсызданады:

S + 2НNО3 (сұйыт.)  Н24 + 2NO 

S + 6НNО3 (конц.)  Н24 + 6NО2  + 2Н2О

S + 2Н24 (конц.)  3SО2  + 2Н2О

3 Р + 5НNО3 (сұйыт.) + Н2О  3Н3РО4 + 5NO 

Р + 5НNО3 (конц.)  НРО3 + 5NО2 + 2Н2О


2) Н2S, НГ әрекеттесуі: бейметалл сәйкес қышқылға дейін, ал Н2S – S -ке дейін немесе 2– ге дейін тотықсызданады, мұндағы Г - С12, Вr2, I2 (F2-дан басқасы).

Н2S + Г2  2НГ + S

2S + 3О2  2Н2О + 2SО2

2S + О2 (арт.)  2S + 2Н2О


3) белсенділігі жоғары галогендер НГ типті қышқылдардан ығыстырып шығарады (НF-дан басқасы). F2  С12  Вг2  І2 қатарда белсенділігі төмендейді:

2НВr + С12  2НСІ + Вr2

2HI + СІ2  2HCl + I2

2HI + Вr2  2НВr + I2



  • негіздермен әрекеттесуі: сілтілермен тек кейбір бейметалдар әрекеттеседі (Sі, S, Р, F2, Сl2, Вr2, І2):

Sі + 2КОН + Н2О  К2SіО3 + 2Н2

3S + 6КОН  2К2S + К23 + 3Н2О

С12 + 2КОН  КС1 + КСlO + Н2O

С12 + 6КОН  5КС1 + КC1О3 + 3Н2О

С12 + Са(ОН)2  СаОС12 + Н2О

2F2 + 2NаОН  2NаF + ОF2  + Н2О

4Р + 3NаОН + 3Н2О  3NаН2РО2 + РН3


  • тұздармен әрекеттесуі: тұздардың бейметалдармен барлық реакциясы – ТТР; белсенділігі жоғары галогендер тұздардың сулы ерітіндісінен белсенділігі төменін ығыстырып шығарады (F2 тұзбен емес, тек Н2О мен әрекеттеседі; сусыз тұздар галогендерді бір-бірінен ығыстырып шығармайды:

2FеС12 + С12  2FеС13 Na23 + S  Na2S2О3

2NаNО2 + О2  2NаNО32S + Вr2  2NaВr + S

5КClO3 + 6Р  5КС1 + 3Р2О5 ВаSО4 + 2С  ВаS + СО2

К2Сг2О7 + S  Сг2О3 + К24 2KI + Вr2  2КВr + I2

2КВr + С12  2КС1 + Вr2 2NаІ + С12  2NаС1 + І2


  • металдар бейметалдармен әрекеттесуі: металдар бейметалдармен және бейметалдар бір-бірімен әрекетесіп, бинарлы қосылыстар түзеді (металдардың қасиеттерін қараңыз).

2Cl2 + 2P (аз)  2PCl3 5Cl2  + 2P (арт.)  2PCl5

4P + 3O2 (аз)  2P2O3 4P + 5O2 (арт.)  2P2 O5

Cl2 + H2  2HCl F2 + H2  2HF

2F2 + Si  2SiF4 2F2 + S  SF6

2  + O2  2H2O H2 + S  H2S

I2 + H2  2HI 2P + 3S (аз)  P2S3

2S + C  CS2 2P + 5S (арт.)  P2S5

N2 + O2  2NO (T > 2000 0C) Г2  + O2  (Г - С1, Вr, I )



Әдебиеттер



1. Бірімжанов Б.А. Жалпы химия. – Алматы: ҚР ЖООҚ, 2011.

2. Құлажанов Қ.С., Сүлейменова М.Ш., Иманбеков Қ.И. Бейорганикалық химия. – Алматы: ҚР ЖООҚ, 2011.

Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   173   174   175   176   177   178   179   180   181




©melimde.com 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
Сабақтың мақсаты
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
рсетілетін қызмет
Жалпы ережелер
бағалауға арналған
қызмет стандарты
бекіту туралы
Сабақ жоспары
Қазақстан республикасы
жиынтық бағалаудың
жиынтық бағалауға
тоқсанға арналған
Әдістемелік кешені
республикасы білім
бағалау тапсырмалары
арналған жиынтық
арналған тапсырмалар
білім беретін
туралы хабарландыру
Қазақстан республикасының
бағалаудың тапсырмалары
арналған әдістемелік
мерзімді жоспар
пәнінен тоқсанға
Қазақстан тарихы
Реферат тақырыбы
Қазақ әдебиеті
Жұмыс бағдарламасы
бағдарламасына сәйкес
болып табылады
нтізбелік тақырыптық
Мектепке дейінгі
біліктілік талаптары
оқыту әдістемесі
республикасының білім
әдістемелік ұсыныстар
мамандығына арналған
әкімінің аппараты
туралы анықтама
жалпы білім
қойылатын жалпы
жалпы біліктілік
Конкурс туралы
қазақ тілінде
білім берудің
мемлекеттік әкімшілік