1. Радиоактивтілік



Pdf көрінісі
бет2/8
Дата24.12.2021
өлшемі0.8 Mb.
#148239
1   2   3   4   5   6   7   8
Байланысты:
file-7177
6 Судың сапасына қойылатын талаптар, ??ÐÛËÛÑ ÌÀÒÅÐÈÀËÄÀÐÛ 2
2. Радиоактивті заттар

 

Радиоактивті заттар — құрамында радиоактивті изотоптар бар, жасанды немесе



табиғи заттар. Тұрақтылығы аздау кейбір элементтер атомдары ядроларының

неғұрлым тұрақты энергетикалық күйге өтуі нəтижесінде радиоактивті құлдырау,

яғни атомдарда іштей қайта құрылу процесі жүреді.  Радиоактивті заттар альфа,

бета-бөлшектер мен гамма-сəулелер шығара алады, оның залалдау əрекеті адамдар

мен жануарлардың сырттай сəулеленуі түрінде көрінеді. Радиоактивті сəулеленудің

зиянды биологиялық əрекеті тірі клеткалардың иондануы ағзадағы химиялық

өзгерістердің əр түрлі процестері арқылы көрінеді. Бұл клеткалар мен тканьдердің

тіршілік əрекетінің бұзылуына, ал күшті əсер еткен кезде бүкіл ағзаның

радиоактивті сəулеленуі мен ауруының дамуына — сеуле ауруына шалдығуына

əкеп соғады.

Радиацияны өлшеудің бірнеше жолы бар. Үлгінің белсенділігі беккерельмен

өлшенеді; ол бір секундтағы ыдырау санын өлшейді. Радиацияның əсерін

қарастырғанда, белсенділіктің қолданысы шектелген. Ең жақсы өлшем – жұтылған

мөлшер (греймен өлшенеді), ол радиация өтетін материалдың əрбір килограмында

сақталған энергияны өлшейді. Бұл радиацияның биологиялық əсерінің жақсы

көрсеткішін көрсетпейді, себебі ол радиация түріне жəне бөлек бөлшектердің

энергиясына тəуелді. Есепке ала отырып, жұтылған мөлшерді радиация түріне

тəуелді салмақ коэффицентіне көбейтеді. Бұл зивертамен өлшенетін эквивалентті

мөлшер деп аталатын өлшемді береді. Сондай-ақ, эквивалентті мөлшер

зақымданған дене бөлігін есепке ала отырып, түзетіледі. Бұл өлшем тиімді мөлшер

деп аталады жəне оның өлшем бірлігі – зиверта.  Радиацияның медицинада біраз



қолданысы бар. Ол радиотерапияда қатерлі ісік жасушаларын өлтіру үшін

қолданылады, сондай-ақ, сурет шығару үшін де қолданылады.

Радиоактивті изотоптар денеге енеді; олар тарататын радиация анықталып,

мүшелердің суреттерін шығару үшін немесе қанайналымды бақылау үшін

қолданылады.

Радиоактивті мерзімдеу арқылы тастардың, топырақтың немесе өлі органикалық

заттардың жасын анықтауға болады. Мұны есептеудің бірнеше əдісі бар. Бастапқы

радиоактивті изотоптың біркелкі саны мен ыдырайтын өнімін (“қосалқы” өнім)

өлшей отырып, изотоп үлгіге қосылғаннан бастап кеткен уақытты бағалауға

болады. Көміртекпен мерзімдеу атмосферадағы азот атомдарының ғарыш сəулелері

арқылы көміртек-14 атомдарына айналуына негізделген. Уақыт өтісімен

көміртек-14 азот14-ке ыдыраған кезде, атмосферадағы мөлшер кез-келген уақытта

шамамен тұрақты болады.

Тірі ағзаларда көміртек бар жəне олар өлгеннен кейін денедегі көміртек-14-тің

бөлігі ыдырайтындықтан, уақыт өтісімен азаяды. Демек, көміртек-14-тің бөлігі

көміртек-12-ге (ыдырамайды) дейін азаяды жəне осы арақатынасты өлшей отырып,

ағза өлгеннен бастап кеткен уақытты бағалауға болады. Люминесценттік мерзімдеу

изотоптар қатынасын өлшемейді, бірақ оның орнына жылытып немесе

жарықтандыру үшін үлгінің көрінісін іске қосады жəне таралатын шағын жарық

мөлшерін өлшейді; бұл үлгімен алынған сəулеленудің толық қосындысына

пропорционал. Егер үлгінің қоршаған ортасының мөлшер қуаты белгілі болса, онда

үлгі жасын есептеп табуға болады

.

Радиацияға шалдығу көзден қажетті арақашықтықта тұру арқылы, радиацияға



шалдығу уақытын азайту арқылы жəне қоршау қою арқылы азайтылады. Қайнар

көзін өңдеу кезінде сəуле алатын мөлшерді едəуір азайту үшін, қысқыштарды

қолдану арқылы арақашықтықты алыстатуға болады. Көбінесе қалың сым немесе

бетон қоршау ретінде қолданылады, бірақ бета бөлшектерден қорғанған кезде сақ

болу қажет. Тығыздығы жоғары материалды қолдану бөлшектердің тез тоқтауына

себепші болады, бұл рентген сəулелері мен гамма сəулелердің таралуына əкеліп

соғуы мүмкін. Сол себептен, көбінесе бета сəулеленуден қорғану үшін алюминий

немесе плексиглас қолданылады.





Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8




©melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
рсетілетін қызмет
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Жалпы ережелер
Қазақстан республикасы
қызмет стандарты
бекіту туралы
жиынтық бағалауға
жиынтық бағалаудың
республикасы білім
тоқсанға арналған
бағалау тапсырмалары
Қазақстан республикасының
арналған тапсырмалар
Реферат тақырыбы
білім беретін
арналған жиынтық
бағдарламасына сәйкес
Әдістемелік кешені
болып табылады
мерзімді жоспар
бағалаудың тапсырмалары
туралы хабарландыру
Қазақстан тарихы
сәйкес оқыту
пәнінен тоқсанға
арналған әдістемелік
республикасының білім
Қазақ әдебиеті
оқыту мақсаттары
Мектепке дейінгі
нтізбелік тақырыптық
қазақ тілінде
Жұмыс бағдарламасы
жалпы білім
оқыту әдістемесі
білім берудің
Республикасы білім
әдістемелік ұсыныстар
Инклюзивті білім
пәнінен тоқсан
туралы анықтама
тақырыптық жоспар
Қысқа мерзімді