1. Жануарлар биотехнологиясының даму тарихын айтыңыз?



бет1/4
Дата20.05.2022
өлшемі0.63 Mb.
#256476
  1   2   3   4
Байланысты:
СЕССИЯ Жануарлар биотехнологиясы-1
119-17, эстафета , эстафета , 6 лаб Ордабек Асем (1), НААР 2020, 19 сонгы қаз әдістеме силл) (1), 13-апта.Қазақ т.1301-39.Смаил А., Практика 1Бсын.1301-39т., Практика.1Б сыныбы, 1301-39 тобы.Инновация.2-апта, ЛЕКЦИЯ ӘЛЕУМЕТТАНУ, Новый документ, 13апта.Анарбай Аружан 1701-10, 452393.pptx, Документ Microsoft Word

1ДЕҢГЕЙ
1.Жануарлар биотехнологиясының даму тарихын айтыңыз?
Биотехнология деген түсініктемені алғаш рет 1917 жылы шошқа етін өңдеуге толық мінездеме берген Венгрия инженері Карл Эреки болатын. К. Эреки сөзі бойынша Биотехнология дегеніміз-адамның мақсатына сай жануарларды өсімдіктерді және т.б микроорганизмдерді өндіру болып табылады. 20 ғасырдың 60-шы жылдарына дейін көбінесе көбею саласында зерттеулер өткізілген. Олар-жасанды ұрықтандыру, суперовуляыия, ұрықтарды қайта отырту.

2.Жануарлар биотехнологиясында пайдаланылатын әдістерді нақтылаңыз?


Суперовуляция - фолликулдарға өсуге және дамуға мүмкіншілік беретін,гормондардык көмегімен ұрғашы донорларға әсер ететін әдіс. Жасанды ұрықтандыру - жануарлардың генотиптерін ұрықтарды жақсарту үшін асылтұқымды еркек транспланттау,малдардың ұрықтарымен ұрғашы донордан рецепиентке ұрық тссу әдісі. Ұрық инженерия-жануарлардың ағзаларынан генетикалық қорын тауып алып,мүмкіншілігімен қолдану әдісі. Ұрық транспланттау-бағалы генотиптерді тездетіп көбейту үшін ұрықтарды транспланттау әдісі.

3.Жануарлар биотехнологиясының пәні және тәсілдерін түсіндіріңіз?


Жануарлар биотехнологиясы-жануарлардың гендік және жасушалық инженериясының мүмкіншіліктері және биотехнологияда жануарлардың жасушаларын қолдану болып табылады.
Трансгенді сүтқоректі жануарлар алу Геномында бөтен ген (немесе гендер) бар жануарлар трансгенді (немесе трансформацияланған) деп аталады. Трансгеңді жануарлар алу трансгеноз әдісі арқылы іске асады. Трансгеноз деп генді бір биологиялық жүйеден басқа жүйеге жаңа белгілері бар организмнің жаңа формасын алу үшін жасанды жолмен тасымалдауды түсінеді. Трансгенді жануарлар әр түрлі биологиялық активті биотехнологиялық заттарды синтездеу және бағалы белгілері бар малдардың, жаңа тұқымдарын алу үшін қолданылуы мүмкін.
4. Жануарлар биотехнологиясы пәні, мақсаты және міндеттерін айтыңыз
«Жануарлар биотехнологиясы» пәнінің мақсаты – студенттерде жануарлардың гендік және жасушалы инженериясының мүмкіншіліктері тұралы, биотехнологияда жануарлардың жасушаларын қолдану жолдары және әдістері туралы білім дамыту. Осы курстың тапсырмасы – болашақ мамандарға жануарлар биотехнологиясы саласында сапалы және терең білім беру. Курсты оқып бітірген студенттер міндетті түрде:
Білу керек: жануарлардың биотехнологиясының жалпы биологиялық негіздерін, жасушалы және ұрық инженерияда өткізілетін эксперименттер туралы, жануарлардың сома және жыныс жасушаларының клондау және генетикалық ауысу ұстанымдары жатады. Студенттер медицинада және малшаруашылықта ғылыми және тәжірибе салаларында биотехнология әдістерінің қолдануы тұралы білу керек.
Меңгере білу керек: негізгі жануарлар нысандарымен – құрбақа, тышқан, үй қоян, қой – тәжірибеде жұмыс істеу әдістеріне; микроскоп құралдарына; зертханалық құрал-жабдықтар (термостаттар, центрифугалар, анализаторлар және арнайы құралдар), тығындар хирургиялық құралдарға теориялық білім.

5. Молекулалық биология және генетика жануарлар биотехнологиясының негізін нақтылаңыз


Молекулярлы биотехнология – жануардың ағзасында молекулярлы деңгейде жаңа генетикалық бағдарламаны алу мақсатын зерттейтін ғылым. Зерттеу нысаны нуклеин қышқылы болады (ДНҚ және РНҚ молекулалары). Молекулярлы биотехнология келесі екі бөлімдерден тұрады:
Генетикалық инженерия–тек қана гендерді зерттейді. Генетикалық инженерияның негізі:
а) гендерді синтездеу және оларды жаңарту;
б) рекомбинанттық молекулаларды құрастыру және клондау;
в) гендердің банкін жасау.
Генетикалық өзгеру – гендерді тасу үдірісі.:
а) генді реципиентке енгізу;
б) өзгерген гендерді іріктеп синтездеу;
в) гендерді енгізу;
г) трансгендік жануарларды және жоғарыбағалы заттарды алу.

6. Жануарлар биотехнологиясының даму кезеңдерін түсіндіріңіз


Қазақстанда жануарлар биотехнологиясының дамуына Мухамедгалиев Ф.М., Жанабеков К.Ж., Абильдинов Р.Б. үлес қосқан. Олар ұрықтармен жұмыс істегенде бірінші рет суперовуляция және трансплантация әдістерімен қолданып осының арқасында Қазақстанда жануарлар биотехнологиясы дамуда.
Кәзіргі уақытта Қазақстанда бір топ мамандар жануарлар биотехнологиясынан жұмыстар өткізе алады. Олар Қасымов К.Т., Тойшибеков М.М., Садыкулов Т.С., Аузбаев С.А., Малмаков Н.И., Салықбаев Т.Н., Джамалова Г.А. және т.б. Осы ғалымдар ғылыми жұмыстарын тек қана зертханада өткізбей тәжірибеде қолдану сұрақтарын қарастырады. Мысалы, 1997 жылдан бастап Алматы облысы «Мади» тұқым шаруашылығында дегресс қойларын көбейту ғылыми зерттеулері өткізіліп жатыр.

10.Ұрғашы малдардың жыныс жүйесінің құрылымы мен физиологиясын сипаттаңыз
Ұрғашы малдардың жыныс органдары сыртқы және ішкі бөлімдерінен тұрады. Сыртқы бөліміне: сарпайы, қынаптың алдыңғы кіреберіс бөлігі, шүртекей жатады. Ал Ұрғашы малдың ішкі бөліміне: қынап, жатыр, ұрық жүретін түтікше, жыныстық бездер жатады.
11.Cуперовуляция шақырудың әдістерін түсіндіріңіз
Суперовуляция – фолликулдарға өсуге және дамуға мүмкіншілік беретін, гормондардың көмегімен ұрғашы-донорларға әсер ететін әдіс. Жасанды ұрықтандыру–жануарлардың генотиптерін жақсарту үшін асылтұқымды еркек малдардың ұрықтарымен қолданып ұрғашыларға ұрық енгізу жұмыстары жатады. Кәзіргі уақытта көбейту биотехнологиясы молекулярлы және жасушалы биотехнологиялардың әдістерімен тығыз байланысады.
Жасушалы биотехнология–түрлі жасушалы жұмыстар өткізу арқылы бағалы биологиялық қасиеттері бар ағзаларды алуды зерттейтін пән. Малшаруашылықта зерттеу нысаны–жануарлардың репродуктивтік жасушалары болып табылады. Молекулярлы биотехнология – жануардың ағзасында молекулярлы деңгейде жаңа генетикалық бағдарламаны алу мақсатын зерттейтін ғылым.
12.Ұрғашы малдардың ішкі жыныс ағзаларын сипаттаңыз
Ішкі жыныс мүшелері. Жұмыртқалық – жұп орган, негізгі атқаратын қызметі аналық ұрық торшасын және жыныстық гормондар түзіп шығару. Сыртқы пішіні дөңгелек, сопақша болады, тығыз, көлемі: сиырда 3х2 см, ұсақ малдарда 1,5х1 см. биелердің жұмыртқалықтары бүйрек тәріздес, көлемі 5х3 см, кейде одан да үлкен, ал мегежіндердің жұмыртқалықтары 3х2 см, сырты бұжырланып тұрады.жұмыртқалықтың көлемі, салмағы малдың әртүрлі физиологиялық жағдайларына қарай өзгеріп отырады.Жұмыртқалық сыртынан алғашқы эпителиймен қапталған. Осы қабаттың астында ақзаттық қабат орналасады. Жұмыртқалықты тіліп көргенде екі, яғни сыртқы – фолликулярлы және ішкі – милы аймақтардан тұратынын ажыратамыз.Фолликулярлы аймақта алғашқы, дамушы, пісіп жетілген фолликулдар және сары денелер орналасқан.Жұмыртқалық сиырда, қойда және ешкіде жамбас қуысында, биеде құрсақ қуысында оң жағынан 3-4-ші, ал сол жағынан 4-5-ші бел омыртқалардың астында, мегежінде, қаншықта, мысықта құрсақ қуысының артқы бөлігінде орналасады.
13) Ұрғашы малдардың сыртқы жыныс ағзаларының құрылымын түсіндіріңіз.
Сыртқы жыныс мүшелері – сарпай, клитор, қынаптың сырты.
Сарпай екі жыныс еріндерден тұрады, сол еріндердің арасында жыныс жарығы болады.
Клитор еркек жыныс мүшесіне ұқсаған, жыныс жарықтың үстінгі жағында болады.
Қынаптың сырты – қысқа бұлшық етті түтік, жыныс жарықтан басталып зәр шығатын тесіктің қасында бітеді.
14) Ауылшаруашылық ұрғашы малдарының жынысты жүйесінің құрылымын түсіндіріңіз.
Ұрғашы жануарлардың жыныс жүйесінің биологиялық маңызы – ана безін жаратып жеткізу, жыныс жағдайымен сперматазоидтерді алу, гаметаларды ұрықтандыруға жағдайлар тұдыру, ұрықты жатырдың ішінде дамыту және оны туып сүтімен емізу.
Ұрғашының жыныс мүшелерін ішкі және сыртқы болып бөледі. Сыртқы жыныс мүшелері – сарпай, клитор, қынаптың сырты.
Сарпай екі жыныс еріндерден тұрады, сол еріндердің арасында жыныс жарығы болады.
Клитор еркек жыныс мүшесіне ұқсаған, жыныс жарықтың үстінгі жағында болады.
Қынаптың сырты – қысқа бұлшық етті түтік, жыныс жарықтан басталып зәр шығатын тесіктің қасында бітеді.
Ішкі жыныс мүшелері – қынап, жатыр, фаллопий түтіктері және аналық бездері.
Қынап – жыныс мүшесі және іштегі төлдің шығатын жері. Ол өте ұзын түтік, тоқ ішектін астында, жанбастың ортасында орналасады. Қынаптың іші кілегейлі қабықшадан тұрады.
Жатыр – төлді алып жүретін мүше, үш бөлектен тұрады: бас жақтан, денесінен, оң және соң екі мүйізшеден. Бас жағы үш қабықшадан тұрады - кілегейлі, бұлшық етті, сірі. Кілегейлі қабыршық кілегей шығаратын муциндерден тұрады. Осы кілегейдің биологиялық маңызды қасиеттері бар: сіңдіріп алу, бактериоциттік және бактериостаттық. Жыныс қоздырылу уақыты басталғанда кілегей суйықталып, мөлдір болып көп мөлшерде ағып шыға бастайды, ал жүктілік уақытта кілегей қоюланып, кілегейлі тығын түрінде жатырдың ауызын жауып, дамып жатқан ұрықты микробтардан сақтайды.
Жатырдың мүйізшелерінің қалыптары жануарларда әр түрлі болады:
- сиырларда, қойларда, ешкілерде жатыр екі мүйізді;
- жылқылардың жатырларының денелерінің ортасында қалқа болмайды;
- көп төлді жануарларда (шошқалар, мысықтар, иттер, тышқандар) жатырдың денесі жоқ , ал жатырдың бас жағы мүйізшелерге өтеді;
- үйқояндарда жатырдың бас жағы екіге бөлінеді.
Фаллопий түтіктері – қос, қатты иреленген түтіктер. Олардың жұмысы – овуляциядан шыққан аналық безді сперматазоидпен кездестіріп ұрықтандыру. Кілегейлі қабыршық гиалуронидаза ферментін шығарады. Осы фермент ұрықтандыру үдеріссіне қатысады.
Аналық бездер – кішкентай қос мүшелер. Екі жұмыс атқарады – ұрғашылардың жыныс жасушаларын шығарады және ұрғашылардың жыныс гормондарын (эстроген, прогестерон) шығарады. Аналық бездер жылқылардың қарын жағында, сиырлардың, қойлардың, шошқалардың жанбас жақтарында орналасады. Аналық бездердің үлкендігі және салмағы жануардың түрімен байланысты. Сыртынан олар ақуызды қабықшамен қапталған, ішінде екі бөлімге ажыратылады: қабықша – фолликулдық және милы – тамырлы. Қабыршықты қабатта фолликулалар және сары денелер орналасады. Милы қабыршықта өте көп тамырлар және жүйкелер орналасқан.
Жұмыртқа жасушасы– гаплоидтік, ірі, қозғалыссыз жыныс жасушасы. Ұрғашының ағзасында орналасып, сперматазоидпен қосылып, ұрыққа даму береді.
15) Гаметогенез: сперматогенез және оогенез.
Гаметогенез – жыныс жасушалардың даму кезеңі, диплоидтық жыныс жасушалардың гаплоидтық дифференциалданған ұрғашы (жұмыртқа жасушасы) және еркек (сперматазоид) жыныс жасушаларына аусу үдерісі айтуға болады. Жыныс түрлеріне байланысты гаметогенезды сперматогенезге және оогенезге бөледі.
Сперматогенез төрт кезеңнен тұрады: көбею, өсу, пісу, қалыптасу, ал оогенез үш кезеңнен тұрады: көбею, өсу, пісу.
1. Көбею кезеңі (гониялар – сперматогониялар, оогониялар). Алғашқы жыныс жасушалардың саны митоз арқылы өседі. Гонияларға ауысып, олар өзгереді: үлкейіп, домалақша қалыптасып, белсенді көбейеді (пролиферация). Гоний қабықшасын өткізу қабілеті жоғары болып, олардан өткен қоректік заттар жасушалар бөлінгенде қуат көзі болып жұмыс істейді. Сүтпен қоректенетін ұрғашылардың көбісінде оогонийлердің пролиферативтік белсенділігі туу алдында тоқтайды, еркектерде – жыныс пісу кезеңде тоқтайды.
2. Өсу кезеңі (гоноцит –І қатарлы сперматоцид немесе ооцит) І қатар – мейоздың бірінші бөліну үдерісі. Өсу кезеңінде жыныс жасушалары бөлінбейді. Сорылып алынатын қоректік заттар цитоплазмамен ассимиляцияланып жасушалардың белсенді өсуіне көмектеседі. І қатарлы ооциттермен салыстырғанда І қатарлы сперматоцидтердің көлемі аса өспейді.
Ооциттерде екі өсу кезеңінен тұрады: превителлогенез(цитоплазматикалық өсу) және вителлогенез (трофоплазматикалық өсу).
Превителлогенез – ақырын өсу кезеңі, оогониялар мейозға кіргеннен басталады. Ооцит өзінің РНҚ, ақуыз, басқа компоненттерінің синтезі арқылы өседі. Ядроның және цитоплазманың салмағы тепе теңді өседі.
Вителлогенез – тез өсу кезеңі, цитоплазмада белсенді үдерістер өтіп, ядролық-цитоплазмалық салыстыру өзгереді (1:6 бастап 1:550 дейін). Сырттан қоректік заттар түсу арқылы цитоплазманың салмағы өседі.
І қатарлы ооцит өскенде органеллалар ( рибосома, митохондрия), қоректік заттар (ақуыз), қуат көздері жиналады. Ооциттің көлемі өседі.
3. Пісу кезеңі (сперматид, ІІ қатарлы ооцит) Осы кезеңде жасуша екі рет бөлінеді. Ооциттердің пісуі жануарларда жыныс жасына келгенде басталады. Ооциттердің пісуі сиырларда және шошқаларда - 40 сағат, қойларда және ешкілерде – 25 сағат.
4. Қалыптасу кезеңі (сперматазоид). Домалақша келген жасуша – сперматида – сперматазоидты сипаттайтын морфологиялық қасиеттерін алады. Қалыптасқан кезде сперматиданың домалақша келген ядросы тығыздалып, жасушаның алдынғы жағына жылжиды. Гольджи кешені ядроға жылжып тығыздалған түйіршік – акробласт – жаратады. Акробласт үлкейіп болашақ сперматазоидтың басын қаптайды.
16. Фолликулогенез, оогенез.
Оогенездың биологиялық ерекшелігі – ооциттердің дамуы фолликуланың ішінде өтеді. Фолликулогенезде даму үш кезеңі болады: алғашқы (преантралдық даму), екінші (антралдық даму), үшінші (Граафов дамуы)
Преантралдық даму. Преантралдық дамуда бұрынғы, орташа, кейінгі кезеңдер жатады:
1. Бұрынғы дамуда (примордиалдық фолликул). Ооцит профазаның І мейоз кезенінде фолликулярлық жасушалармен байланыс құрады.
2. Орташа даму кезенінде ооцит бидайға ұқсаған жасушалармен қапталып, куб қалыпты болады.
Ооциттерді айланып фолликулярлық жасушаның бірінші қабаты жаратылғанда, мөлдір жасуша қабыршығы–zone pellicud (ZP) жаратылады. 0,4 мм көлемінде фолликул ақырын өседі, 0,7 мм жеткенде өсүі тездетіледі.
3. Кейінгі даму кезенінде ооцит бидайға ұқсаған жасушалармен екі қабат қапталады. Бидай жасушалары ФСГ-мен байланысады. Дамыған ірі фолликул (ФСГ және ЛГ гормондарға рецепторлары бар) қанға эстрадиол гормоны мен байланысады.
17. Эмбрионды бағалау.
Эмбриондарды жуып алғаннан соң оларды бокс бөлмеге әкеледі де термостатқа 370 С температурада уақытша ұстайды. 20-30 мин өткеннен соң алынған ұрпақтардың бәрі ыдыстың түбіне тұнады. Ортаның жоғарғы жағын алып төгеді, ал төменгі бөлігін эмбриондарды тауып, бағалаудан өткізу үшін порция – порциямен микроскоп арқылы (МБИ – 1,5 әуелі МБС – 9,10 пен) 50 ден 150 – ге дейін үлкейту жүйесімен көреді. Сол уақытта ұрпақтарды бағалайды. Ол үшін қазіргі кезде төрт негізгі тәсілі бар (Эрист Л.К., 1989., Кауффельд П., 1990)
1. Морфологиялық тәсіл, ол эмбриондар мембранасы мен бластомерлер структурасын зерттеуге негізделген (Өтесінов Ж. Ө., 1993).
2. Әртүрлі бояулар қолдану (люголь ерітіндісі, метилен көгі). Тәсілдің негізі мынада: тіршілігін жоғалтқан ұрпақтар бояуы жақсы сіңіреді, яғни боялады, ал қалыпты жағдайдағы эмбриондар боялмайды.
3. Арнаулы орталарда өсіру. Оның негіздері эмбриондарды in vivo өсіру үшін (аралық реципиенттерді) организмдерді пайдаланады, не in vitro арнаулы орталарды (газ құрамынан өткізумен 90% O, 5 % N және CO2 қосындылары) пайдалану арқылы іске асыруға арналған, яғни осы жағдайларда эмриондар тіршілік мүмкіншілігін сақтағандар эмбриондар өздігінен таңдалып өз дамуын кідіртеді (әсіресе 8 – 16 бластомерлік стадиясында), ал тіршілік қабілеті жоғары құнды ұрпақтар өсіру уақыттарында бластомерлері екі еселенеді.
4. Цитогенетикалық тәсіл. Бұл тәсіл тотальды препарат дайындауға негізделген (толық эмбриондардан). Бұл кариотип, хромосомалық аномалияларды анықтауға арналған.
Практика жүзінде – морфологиялық тәсілді пайдаланады. Бағалану критерилері эмриондардың саналы даму кезіндегі уақытша параметрлерді анықтауға, кейбір морфологиялық деффектілерді байқауға арналған. Бір қызығы барлық анықталған ауытқулардың бәрін деффектіге жібере беруге болмайды, кейбіреулері дұрыс жағдай жасалса қайта өз қалпына келуі мүмкін. Соның бірі бластоцистада қуыстың болмауы да қайтымды. Бұл әдіс бойынша барлық алынған эмбриондарды үш топқа бөлуге болады:
1. Қалыпты дамудағы ұрпақтар;
2. Дегенерация (өлім – жетім сапасындағы) ұшырағандар;
3. Ұрықтанылмаған жұмыртқа жасушалары. Микроскоптық зерттеулер бойынша эмбриондарды 4 класқа бөлуге болады (Сергеев Н.И., 1987). Олар:
1-класты эмбриондарға жататындар (өте жақсы). Ұрпақтарды өз даму уақытына жақсы сәйкес келеді, дөңгелек шар тәрізді, пішіні бұзылмаған. Бластомері бірдей, контурлары нақты көрініп тұрады және цитоплазмасы бірқалыпты дән тәрізді заттарға толы. Бластоцистада қуысы жақсы көрінеді. Ішкі жасушалар массасы (УЖМ) және трофоэктодерма (ТЭ) айырылып, морфологиялық ауытқулар байқалмайды. ТЭ мөлдір зонасына тығыз орналасқан, ал первителлин кеңістігі өте тар.
2-класты эмбриондарға жататындар (қалыпты). Дегенерацияға ұшыраған бластомерлер 30% - ке дейін жетеді. Бластоцистада қуысы жақсы білінбейді, бластомері біркелкі емес, орналасуында ассиметрия байқалады.
3-класты эмбриондарға жататындар (қанағаттанарлық). Бластомерлердің бұзылған түрі 50% - тен асады. Ұрпақ формасы бұзылуы мүмкін, тығыздалған тәрізді.
4-класты эмбриондарға жататындар (жамандары) эмбриондар даму мүмкіншілігін жоғалтқан, мөлдір қабығының сырты жарақаттанған, бластомерлерінің формалары өзгерген, арасында байланыс үзілгендер.
18.Қазіргі уақыттағы биотехнологияның негізгі бағыттары мен міндеттерін айтыңыз
Биотехнология микробиология, молекулярлы биология, генетикалық инженерия, химиялық технология және басқа ғалымдарға байланысты пайда болған және тұрақтанған білімдер жинағы болып табылады. Биотехнологияның пайда болуы қоғамның халық шаруашылығы үшін жаңа, арзанырақ өнімдерді қажет етуімен, соның ішінде медицина және ветеринария, сонымен қатар принципиальды жаңа технология қажет болуы себептесті.Биотехнология (грек сөзі bios-өмір, teken-өнер, ұста, logos- ғылым, жасай білу, ұсталық) –бұл биологиялық нысандардан өнімді алу немесе биологиялық нысан
дарды қолдану. Биологиялық нысан ретінде адам мен жануар организмдері(мыс. Вакцинациаланған жылқы немесе адам сарысуларынан иммуноглобулиндерді алу; донорлардан қан препараттарын алу), жекеленген мүшелер (ірі қара мал мен шошқалардың ұйқы безінен инсулин горманын алу) немес тіндік дақылдар (дәрілік препараттарды алу) қолдануы мүмкін. Бірақ биологиялық нысан ретінде көптеген жағдайда бір жасушалық микроорганизмдер, сонымен қатар жануар, өсімдік жасушалары қолданылады.
Биотехнологияның көмегімен әртүрлі салаларда қолданылатын көптеген өнімдер алынады:
Медицинада (антибиотиктер, витаминдер, ферменттер, аминқышқылдары, гормондар, вакциналар, антиденелер, қанның компененттері, құрттарға қарсы және ісіке қарсы препараттар, тағамдық ақуыздар)
Ветеринария мен ауыл шаруашылығында (қоректік ақуыз, қоректік антибиотиктер, витаминдер, гормондар, вакциналара, өсімдікті қорғайтын биологиялық заттар)
Тағамдық өндірісте (аминқышқылдары, органикалық қышқылдар, тағамдық ақуыздар, ферменттер, липидтер, қанттар, спирттер, ашытқылар);
Химиялық өндірісте (ацетон, этилен, бутанол);
Энергетикада (биогаз, эталон).

19. Аналықтардың суперовуляциясын қоздыру


Суперовуляция – экзогормондардың көмегімен бір жыныс циклда ана бездің қосымша фолликулаларының өсүін және дамуын ынталандыру. Суперовуляция қоздыратын әдістер. Қолданылатын фармакологиялық гормоналдық препараттарға байланысты бір неше овуляцияларды қоздыратын үш әдіске болінеді:
1) Сарпайдың ішіне пессарий салу (пессарий–прогестагендернің этанолдық немесе пропилен-гликольдық ерітінділері, губкаға сіңдірілген).
2) Инъекция жасау (тамырға, бұлшық етке, тері астына).
3) Пессарий және инъекциямен бірге қолдану.
Ақырғы уақытта гонадотропиндерді жатырдың ішіне инъекция жасау әдістермен қолданады. Осы инъекцияның басқа инъекциялардан айырмашылығы: бірінші, препараттың мөлшері 20-30 пайызға азаяды, екінші, ооциттердің шығу саны көбейеді.

20. Фолликулдер атрезиясы


Фолликулярлық атрезия бұзылу болып табылады аналық без фолликулалары, олардан тұрады ооцит қоршалған гранулеза жасушалары және ішкі және сыртқы тека жасушалар. Бұл әйелдің өмірінде үнемі пайда болады, өйткені ол миллиондаған фолликулалармен туылған, бірақ тек солай болады овуляция оның өмірінде шамамен 400 рет. Әдетте ай сайын шамамен 20 фолликул піседі, бірақ тек бір фолликул овуляцияға ұшырайды; ооцит бөлінген фолликулға айналады сары дене. Қалғандары өтеді фолликулярлық атрезия.
Фолликулдың атрезиясы сипатталады:
 еркін сұйықтықтың бос кеңістігінде болмауы;
 жетілмеген фолликуланың төмендеуі;
 прогестерон деңгейінің төмендеуі;
 сары дененің жоқтығы.
Фолликулярлық атрезаның белгілері:
Фолликулдардың атрезиясы менструалды еске түсіру (жылына 2-3 рет) ұзақ аменорея арқылы көрінеді. Бұл патологиямен әйел бедеулікке ұшырайды.
Фолликулярлық атрезияның себептері:
Фолликулдың физиологиялық атрезиясы пальма менструальдық цикл кезінде жүреді: фолликулдардан туылған қыздың 300 000-нан астам аналықтары, өмір бойы 350-400 ғана пульпа.Бала басталған кезден бастап фолликулалардың бірінің жылдам дамуы басқалардың дамуына кедергі келтіреді және олар қаңырап бос қалады, яғни олар адрезияға ұшырайды.Патологиялық атрезия фолликулды ынталандыратын гормон және лютропин өндірісінің төмендеуіне байланысты. Осы себепті фолликул толық жетілуіне жете алмайды. Нәтижесінде менструальдық цикл бұзылады, аменорея, жатыр мойнының дисфункциональды қан кетуі пайда болады, полицистикалық руальды деградация және бедеулік дамиды.

21. Жыныс гормондары: андрогендер және эстрогендер


Жыныстық гормондар - бұл организмдегі жыныстық белгілерді анықтауда үлкен рөл атқаратын, сонымен бірге басқа реттеуші функцияларды атқаратын стероидты гормондар. Андроген және эстроген (эстроген) жыныстық гормондар санатына жатады. Андрогендер - жыныстық гормондар тобы, олар еркектерде жоғары деңгейде кездеседі. Әр түрлі гормондар андрогендердің осы тобына енеді, оның ішінде негізгі жыныстық гормон - тестостерон. Бұл гормондар ерлердің сипаттамасы мен көбеюіне жауап береді. Эстроген - жыныстық гормон, ол әйелдерде жоғары деңгейде кездеседі. Эстроген әйелдің сипаттамасы мен көбеюіне жауап береді. Андроген мен эстрогеннің маңызды айырмашылығы - оның екі негізгі жыныс арасында таралуы; еркек және әйел. Андрогендер ерлерде жоғары деңгейде, ал эстрогендер әйелдерде жоғарырақ деңгейде бөлінеді.
Андрогендер - жыныстық көбею кезінде маңызды рөл атқарған кезде еркектерге екінші жыныстық сипаттамаларды беру үшін қажет еркек жыныстық гормондар деп аталады. Андрогендік белсенділігі әйелдерде де болады, бірақ өте аз мөлшерде. Әйелдердегі андрогендер жатырдың мерзімінен бұрын қысылуына қатысады және гормондардың тепе-теңдігін қалыптастыруға көмектеседі.
Эстрогендер (немесе эстрогендер) стероидты гормондар класына жатады және аналықтарға жыныстық сипаттамаларды беруде негізгі гормон болып табылады. Эстроген негізінен аналық бездерден шығарылады. Плацента әйелдің жүктілік кезеңінде бір минуттық эстроген мөлшерін шығарып алады. Андрогендерге ұқсас, эстрогендер де ер адамдарда болады, бірақ өте аз мөлшерде.
28. Сүтқоректілердің жыныс торшаларының ұрықтануы.
Сүтқоректілердің жыныс торшаларының ұрықтануы: жетілу сипатына байланысты: Сүтқоректілер тіршілік жағдайы, ұрығының даму ортасы мен алғашқы аңдарға (үйректұмсық, ехидна), ұрықжолдассыз (плацентасыз) және ұрықжолдасты (плаценталы) болып, үш топқа бөлінеді. Үйректұмсық пен ехиднаны жұмыртқа салушы сүтқоректілер деп атайды. Себебі олардың жұмыртқа торшалары құстар овоциттері сияқты полилецитте және телолецитті овоциттерге жатады. Оларда ұрықтану процесі аналық жыныс жолдарында жүргенімен, ұрықтың дамуы аналық организмнен тыс жұмыртқада жүреді. Жұмыртқадан шыққан күшіктері енесінің сүт безімен қоректенеді. Ұрықжолдассыз сүтқоректілерге қалталы жануарлар (кенгурулар, қалталы қаптесерлер, оппосумдар, бандикуттер немесе қалталы борсықтар, қалталы пері, т.б.) жатады. Олардың жұмыртқа торшалары олиголецитті және гомолецитті овоциттерге жатады. Ұрықтану процесі аналық жыныс жолдарында жүреді. Бұл жануарлар жатырының құрылысы (қосқынапты қосжатыр)іштегі төлдің ұзақ уақытқа дамуына бейімделмеген. Іштөлінің құрсақтағы ұзақ дамуын қамтамасыз ететін ұрық қабықтары мен ұрықжолдасы жатырдың құрылысына сәйкес толық жетілмейді. Сондықтан, ұрықжолдассыз жануарлардың буаздық кезеңі өте қысқа болады. Олар балапандарын іштөліалды сатысында, тым кішкентай, соқыр, қызылшақа түрінде шала туып, дене қалталарындағы сүт безімен асырайды.
29. Жасанды (қолдан) ұрықтандыру.
Жасанды ұрықтандыру: Ұрықтандыру, қолдан - күйлеген аналық малдың қынабына аталықтың ұрығын қолдан жіберу, яғни қолдан ұрықтандыру. Ұрықтандыру мал шаруашылығы саласындағы ірі жетістік болып табылады. Ұрықтандыру арқылы жоғары өнімді асыл тұқымды аталық ұрығымен бір кезеңде көптеген аналық малды ұрықтандырып, бір жылда оған тартқан мыңдаған төл алып, нәтижелі тұқымдық асылдаңдыру жұмысын жолға қоюға болады. Ұрықтандыруда аталық мал ұрығының сапасын алдын ала тексеріп, түрлі жыныс ауруларына жол бермеуге жол ашылады. Ұрықтандыруды жүргізу үшін қажетті құрал- жабдықтар мен ол істі жете менгерген білікті маманы болуы керек.
Қолдан ұрықтандыру тәсілін, ауылшаруашылық малдарына қолдануға аса тиімділік үшін, дүние жүзі малдар өсіру практикасына кеңінен қолданылады. Бұл әдістің технологиялық маңызы ұрық алу, сапасын тексеру және бағалау, сұйылту, ұзақ мерзімге сақтау және ұрықтау.
30. Табиғи ұрықтандыру.
Табиғи ұрықтандыру (жұптастыру) аталық пен аналық арасындағы байланыс арқылы ұрықты ұрғашының ұрпақты болу жолына (жыныстық қатынас) тікелей енгізу арқылы қамтамасыз етіледі. Еркін және қолмен жұптастыруды ажыратыңыз.
Еркін жұптасу — аталық аңшылықта аналықтарды өз бетінше тауып, оларды жауып тұратын жұптау. Бұл жағдайда аталығы үнемі табында болады және бір аналықпен бірнеше рет жұптасуы мүмкін немесе ұя салатын кезеңде аналықтарға баруға рұқсат етіледі.
Еркін жұптауда өндірушіге түсетін салмақ өте аз – бір бұқаға 25-40 сиыр мен қашар, бір қошқарға 25-40 қой, бір қабанға 15-20 аналық, бір айғырға 15-30 бие. Бұл жабық аналықтардың көптігімен және жастардың тез жыныстық сарқылуымен байланысты. Тағы бір кемшілігі ұрпақтың шыққан тегін есепке алудың мүмкін еместігі, өйткені табында бірнеше аталық болса, олардың барлығы бір аналықты қамтуы мүмкін, ұрықтандыру уақытын санау қиын.
- деңгей

31. Ооциттерді in vivo ұрықтандыру, ұрықтанған бір клеткалы жұмыртқа.


32. Суперовуляция. Жануарларды суперовуляциялау әдісінің артықшылығы.
33. Донор-жануарлардың суперовуляциясын туындату.

Жауаптары

Суперовуляция – фолликулдарға өсуге және дамуға мүмкіншілік беретін, гормондардың көмегімен ұрғашы-донорларға әсер ететін әдіс.
Суперовуляция – экзогормондардың көмегімен бір жыныс циклда ана бездің қосымша фолликулаларының өсүін және дамуын ынталандыру. Бір циклда қосымша овуляцияның саны осы жағдайда 0 – 45 болады. Ағза өзінің ішіне кірген гормонға оң және теріс реакциямен жауап береді.

Ана бездердің оң реакциясында овуляциялардың саны 3 – 45 болады. Теріс реакцияда ана бездің реакциясы келесі болады:




  1. Овуляция болмайды.



  1. Ана бездерде өзгерістер болады (мысалы, ісіктер пайда болады).

Фолликулалар ағзаға гонадотропин гормоны еңгізілгенде 4-5 күннен кейін пісіп жетеді. Ауылшаруашылық жануарлардан гормондарға жақсы жауап береді сиырлар, қойлар, шошқалар; жылқылардың гормондарға жауап беруі күрделі.

Малшаруашылықта суперовуляция әдісінің жетістіктері:


  1. Генотиптері бағалы жануарлардың фолликулаларының қосымша сандарының өсуін және пісіп жетуін қолдану.



  1. Суперовуляциялық фолликулогенездің көмегімен, біріншіден – ұрғашы-донорларды ұрықтандырғанда бағалы зиготаларды алуға болады, екіншіден – жануарлардың бағалы генотиптерін тездетіп көбейту үшін ұрықтарды транспланттау әдістерімен қолдануға болады.




  1. Жануарлардың ұрғашыларының репродуктивтық қасиеттерін фолликулогенез, оогенез, ұрықтану көмегімен ашып зерттеу.

Ооциттер жеткілікті түрде пісіп болғаннан кейін оларды in vitro жағдайында ұрықтандыруға болады.Экстракорпоралды ұрықтандыру немесе жасанды экстракорпоралды ұрықтандыру – бұл әйелдің денесінен жұмыртқаны алып тастау, еркектен ұрық жинау және ұрықтандыруды «пробиркада» жүргізу арқылы бедеулікті жеңуге көмектесетін технология. Дәлірек айтқанда, арнайы ортасы бар Петри табақшасында жүзеге асады. Бірінші әдіс қалыпты сперматозоидтар жағдайында, әйел тарапынан нақты көрсеткіштердің болмауы (жас факторы, жұмыртқаның сыртқы қабықшасының өзгеруі, алдыңғы тәжірибеде ұрықтандырудың болмауы) жағдайында қолданылады. Сперматозоидтар ең қозғалғыш сперматозоидтардың бір бөлігін бөліп, ұрықтандыруға дайындалады, содан кейін бұрын алынған жұмыртқаларға бір ооцитке 100-200 000 шәует мөлшерінде қосылады.Бұл табиғи тұжырымдама кезінде фаллопиялық түтіктерде болатын процесті қайталайды.


Препараттарды үш топқа бөлуге болады




  1. Фолликула ынталандыру қасиеттері бар. Осы препараттар фолликулалардың қосымша сандарының өсуін және дамуын ынталандырады. Олар – жүкті жылқылардың сары суының гонадотропины (ГСЖК), фолликул ынталандыратын гормонның гипофизарлық препараттары (ФСГ) және адамның менопаузалық гонадотропины (аМГ).



  1. Ана бездің фолликулаларының овуляциясын және эструс қоздыратын. Олар простогландиндер, прогестагендер, адамның хориондық гонадотропины, гипофизарлық лютеиндық гормон (ЛГ). Осы препараттарды қоздырылу басталмай, піскен фолликулалар болған уақытта кіргізеді.




  1. Бірінші және екінші топтардың препараттарының жұмыстарын жақсартатын препараттар. Олар витаминдер, жануарлардың репродукция қасиеттерін жақсартатын.

Суперовуляция қоздыратын әдістер. Қолданылатын фармакологиялық гормоналдық препараттарға байланысты бір неше овуляцияларды қоздыратын үш әдіске болінеді:




    1. Сарпайдың ішіне пессарий салу (пессарий–прогестагендернің этанолдық немесе пропилен-гликольдық ерітінділері, губкаға сіңдірілген).



    1. Инъекция жасау (тамырға, бұлшық етке, тері астына).




    1. Пессарий және инъекциямен бірге қолдану.

Ақырғы уақытта гонадотропиндерді жатырдың ішіне инъекция жасау әдістермен қолданады. Осы инъекцияның басқа инъекциялардан айырмашылығы: бірінші, препараттың мөлшері 20-30 пайызға азаяды, екінші, ооциттердің шығу саны көбейеді.

34- Аналық малдардың көбею қабілеттілігін гормондармен реттеу.
Фолликула ынталандыру қасиеттері бар. Осы препараттар фолликулалардың қосымша сандарының өсуін және дамуын ынталандырады. Олар – жүкті жылқылардың сары суының гонадотропины (ГСЖК), фолликул ынталандыратын гормонның гипофизарлық препараттары (ФСГ) және адамның менопаузалық гонадотропины (аМГ).
35- Суперовулация туындататын препараттар.
Ана бездің фолликулаларының овуляциясын және эструс қоздыратын. Олар простогландиндер, прогестагендер, адамның хориондық гонадотропины, гипофизарлық лютеиндық гормон (ЛГ). Осы препараттарды қоздырылу басталмай, піскен фолликулалар болған уақытта кіргізеді.
36- Суперовуляция шақырушы препараттар
Ана бездің фолликулаларының овуляциясын және эструс қоздыратын. Олар простогландиндер, прогестагендер, адамның хориондық гонадотропины, гипофизарлық лютеиндық гормон (ЛГ). Осы препараттарды қоздырылу басталмай, піскен фолликулалар болған уақытта кіргізеді.

37. Суперовуляция қоздыратын әдістер. Қолданылатын фармакологиялық гормоналдық препараттарға байланысты бір неше овуляцияларды қоздыратын үш әдіске болінеді:


1) Сарпайдың ішіне пессарий салу (пессарий-прогестагендернін этанолдық
немесе пропилен-гликольдық eрітінділері, губкаға сіңдірілген).
2) Иньекция жасау (тамырға, бұлшық етке, тері астына).
3) Пессарий және инъекциямен бірге қолдану.
Ақырғы уақытта гонадотропиндерді жатырдың ішіне инъекция жасау әдістермен айырмашылығы: бірінші, препараттың мөлшері 20-30 пайызға азаяды, екінші, ооциттердің шығу саны көбейеді. қолданады. Осы инъекцияның баска инъекциялардан айырмашылығы: бірінші, препараттың мөлшері 20-30 пайызға азаяды, екінші, ооциттердің шығу саны көбейеді.

38. Гендік инженерия және оның негізгі міндеттері


Гендік инженерия, немесе генетикалық инженерия — генетикалық және биохимиялық әдістердің көмегімен тұраралық кедергілері жоқ, тұқым қуалайтын қасиеттері өзгеше, табиғатта кездеспейтін жаңа гендер алу; молекулярлы биологияның бір саласы. Гендік инженерия әр түрлі организмдер геномының бөлігінен рекомбинатты ДНҚ құрастырумен қатар, ол рекомбинатты молекулаларды басқа ағза геномына енгізіп, жұмыс істеуін (экспрессиясын) қамтамасыз етеді. Мақсаты жаңа өсімдік сапалы әрі мол өнім беретін сорттарын алу, жануарларда ген қуалайтын ауруларсыз сапалы урпақ алу мүмкіндігін береді.

39. Гаметалардың ұрықтану жеріне жылжу.Овуляциядан өткен жұмыртқа жасушасы іштің ішінде бос күйінде жатады. Жұмыртқа жасушасы ұрықтанатын жеріне жылжу үшін келесі жағдайлар болу керек:


1. Фолликулярлық жасушалармен қапталған жұмыртқа жасушалардың фаллопий түтігінің кірпікшелерімен қарым қатнасуы. Овуляция кезінде кірпікшелердің жігерлігі стероидтық гормондармен реттеледі.
2. Фаллопий түтігінің воронкасына жылжығанда ана бездер қозғалып туру керек.
3. Жұмыртқаларды жүргізетін түтіктердің былшық етті қабыршығы иреленіп қысқартылып туру керек.
Жұмыртқа жасушасы ұрақтанатын жерге бір неше минуттан кейін жетеді, мысалы, мысықтарда және үй қояндарда 6-15 минутта, шошқаларда – 45 минутта. Осы кезеңде жұмыртқа жасушаның қабыршығы ыдырап жасуша ұрықтануға дайын болады.
40.Ооциттердің екі өсу кезеңі?
Ооциттерде екі өсу кезең
айырады: превителлогенез(цитоплазматикалық
өсу) және вителлогенез (трофоплазматикалық өсу).
Превителлогенез – ақырын өсу кезеңі, оогониялар мейозға кіргеннен
басталады. Ооцит өзінің РНҚ, ақуыз, басқа компоненттерінің синтезі
арқылы өседі. Ядроның және цитоплазманың салмағы тепе теңді өседі.
Вителлогенез – тез өсу кезеңі, цитоплазмада белсенді үдірістер өтіп,
ядролық-цитоплазмалық салыстыру өзгереді (1:6 бастап 1:550 дейін).
Сырттан қоректік заттар түсу арқылы цитоплазманың салмағы өседі.
І қатарлы ооцит өскенде органеллалар ( рибосома, митохондрия),
қоректік заттар (ақуыз), қуат көздері жиналады. Ооциттің көлемі
өседі.
41.Фоликулогенезде дамудың үш кезеңін түсіндіріңіз?
Фолликулогенезде даму үш кезеңі болады: алғашқы (преантралдық даму), екінші (антралдық даму), үшінші (Граафов дамуы)
Преантралдық даму. Преантралдық дамуда бұрынғы, орташа, кейінгі кезеңдерді айырады:
1. Бұрынғы дамуда (примордиалдық фолликул). Ооцит профазаның І мейоз кезенінде фолликулярлық жасұшалармен байланыс құрады.
Антралдық даму (екінші фолликул) – ішінде профазаның І мейоз кезеніндегі ооцит бар. Фолликулдың бидай жасұшалары бар қабаттардың арасында суйықтықпен толтырылған бос орын жаратылады. Сол суйықтықты фолликулярлық суйықтық деп атайды. Осы суйықтық жаратылуға ФСГ, эстроген гормондары әсер етеді.
Грааф фолликулы. – ол фолликул, ішінде үлкен антрум және ІІ мейоз кезеніндегі ооцит бар.

2ДЕҢГЕЙ
4. Донор-аналықтарды ұрықтандыруға сұрыптау және дайындау.
Бұл донордан эмбриондарды реципиент аналықтарға тасмалдау әдісі. Мал шаруашылығындағы трансплантацияның мақсаты – аса жоғары генотипті аналықтың генетикалық резервін пайдалану. Эмбриондар трансплантациясы әдісінің арқасында аналықтардың көбею мүмкіндігі артты. Себебі олардың жұмыртқалығында жұмыртқа клеткасының қоры мол. Осы үлкен генетикалық потенциальды пайдалану жөнінде эксперементтер жүргізілді. Ол жас эмбриондар генетикалық құндылығы төмен аналықтардың жыныс жолына трансплантациялау жұмыстары жүргізілді.Бұл технология мынаған қол жеткізді:
1)Бір аналықтан алынатын ұрпақ санын күрт көбейтеді;
2)Организмді гаметалара не эмбрион түрінде тасымалдауға және ұзақ уақыт сақтауға мүмкіндік береді;
3)Гаметаларалар мен эмбриондарды сұрыптау арқылы қалаған жыныста және жағымды физиологиялық – биохимиялық қасиетпен алуға мүмкіндік береді. Жоғарыда аталған технологияны орындау үшін белгілі бір іс-шаралар комплексін атқару керек. Бәрі орындалғанда эмбриондар трансплантациясы жүзеге асады. Барлық көбейту технологиясы мына жұмыстар сатысынан тұрады: донорларды, аталықтарды және рецепиенттерді сұрыптау, донорлар суперовуляциясы және донорлар мен рецепиенттер арасындағы жыныс циклын синхронизациялау, донорлары ұрықтарндыру (табиғи ұрықтандыру, қолдан ұрықтандыру), эмбриондарды жуу, алынған эмбриондарды бағалау, эмбриондарды рецепиенттер гениталийіне трансплантациялау. Мал шаруашылығандағы биотехнологияның бір әдісі болып табылады, ол жануар репродукциялық жүйесінің физиологиялық ресурстарынан мүмкіншілігін көбейтуге және оны бағалы генотипті эмбриондарды трансплантациялау арқылы көбейтуге бағытталған.

5. Эмбриондарды трансплантациялау туралы түсінік және зерттеу тарихы.


Эмбриотрансплантациядағы аталықтар мен донор аналықтарды таңдау Мал шаруашылығындағы донор мен аталықтарға талап жоғары. Себебі, дәл осы жануарлардан ғана генотипі бойынша аса бағалы эмбриондар алынады. Осындай эмбриондарды пайдалану биотехнологияда аса маңызды, себебі клеткалық манипуляция in vitro былай етуге мүмкіндік береді:
а) Экстракорпораль ұрықтандырғанда – қалаған жыныстағы жануар алуға;
b) Биокопирования арқылы- клонданған жануар алуға;
с) Трансгеноз арқылы – биохимиялық және зоотехниялық параметрлері оңай ,жануарларғы тән емес жануарлар алуға;
d) Трансплантация кезінде – жеделдеткен түрде аса бағалы генотипті жануарларды көбейтуге;
е) Криоконсервация арқылы – гаметалар мен эмбриондар банкін жасауға;
f) Жануарлар экспорты мен импорты кезінде – гаметалар мен эмбриондар деңгейінде алмасуға.Айтылған артықшылықтар бастапқы жұмыс этапының – донорлар мен аталықтар таңдаудың аса маңызды екенін аңғартады. Сондықтанда сұрыптаудың негізгі критерийлерінен биологиялық (түр, тұқым, жасы), физиологиялық (денсаулығы, көбейгіштігі) және зоотехниялық (өнімділігі) жануар ерекшеліктері саналады.Демек, бәсекеге қаблетті жануарлар репродукциясы биотехнология әдістері таңдап алған аиалықтар мен донор-аналықтар мынадай қасиеттерге ие болғанда ғана болуы мүмкін. Генотипті өте бағалы – ұрпақтарының сапасы бойынша тексерілген, зоотехниялық талаптар бойынша элита – рекорд класстарына жататын. Физиологиялық денсаулығы өте жақсы, инфекциялық ауруларға резистенттілігі жоғары, сонымен бірге көбею қасиеттері де тамаша.

6. Жануарлар жасушаларын будандастыру (гибридизациялау) әдістері.


Жасушалы биотехнология–түрлі жасушалы жұмыстар өткізу арқылы бағалы биологиялық қасиеттері бар ағзаларды алуды зерттейтін пән. Малшаруашылықта зерттеу нысаны–жануарлардың репродуктивтік жасушалары болып табылады. Малшаруашылықта жасушалы биотехнология өзіне бір- бірін толықтыратын екі ғылыми бағытқа негізделеді:
1.Ұрық өсіру зерттеулер (ұрық дақылы) – гаметалармен ұрықтарға өмір сүруге және дамуға жағдай тұдыратын.
Ұрық өсіруде зерттеулердің негізгі тапсырмалары:
а) гаметалардың және ұрықтардың селекциясы;
б) гаметаларды және ұрықтарды өсіру;
в) гаметаларды экстракорпоралды ұрықтандыру;
г) гаметалардың және ұрықтардың банкін ашу;
д) қоректік орталарды жасап қасиеттерін жақсарту.
2. Жасушалы технологиялар –жануарлардың генотиптерін жақсарту үшін жасушалардың және ядролардың деңгейінде жүргізілетін жұмыстар.
Малшаруашылықта жасушалы технологиялардың жұмыстары келесі:
а) соматикалық гибридизация;
б) клондау;
в) химералық жануарларды алу.
Бірінші рет будан жасушалары 1960-шы жылдары жасушаларды in vitro өсіру әдісі жетілдірілгенде жануар жасушаларынан алынған. Өсімдіктерде бұл мүмкіншілік кешірек, протопластарды бөліп алу және оларды қосу әдістері жете зерттелгенде жүзеге асты.
Жануар сомалық жасушаларын будандастыру әдісі биология мен медицинаның теориялық мәселелерін шешуге пайдаланылады. Будан жасушалар биотехнологияда кеңінен қолданылады, мысалы, гибридомаларды пайдаланып моноклондық антиденелерлді алу үшін. Гибридома деген ол антидене түзетін жасушаның (В-лимфоциттің) ісік жасушамен қосылған будан жасушасы.
Ісік жасушаларының құрамына енгізілген лимфоциттер организмнен тыс шексіз уақыт өсіп, антиденелерді түзеп, оларды қоректік ортаға мол мөлшерде шығарып жатады. Сомалық будандастыру – будандастырудың жаңа әдісі, оның арқасында будандастыру жыныстық процесс арқылы емес, тіпті басқа жолмен — сомалық жасушалардың құйылысуы арқылы өтеді.
10.Эмбриондардың өміршеңдігін бағалау әдістері және рецепиенттерге трансплантациялау
Жуып алынған эмбриондардың даму сатысы және сапасы МБС-9 микроскопы арқылы 100-160 есе ұлғайту арқылы анықтайды. Эмбриондардың даму сатысы және сапасы халықаралық классификацияға сәйкес түрінде бағаланады.Эмбриондарды морфологиялық тұрғыдан анықтаудың арқасында оларды мынадай категорияларға бөледі: өте жақсы, жақсы – эмбрионның пішіні, орналасуы, жасушаларының көлемі, түсі, тығыздығы өте жақсы және даму кезеңі жасына сәйкес. Пішіні дұрыс емес жасушалар саны өте аз немесе жоқ.Трансплантациялау технологиясының маңыздылығы мен қиындығы – асыл тұқымды аналықтан қажетті мөлшерде эмбриондарды алу. Аналықтардан эмбриондарды алу мүмкіндіктері мол, себебі олардың аналық безінде бірнеше жүз мыңдай ооциттер бар, бірақ олардың қорындағы гендердің бір, екеуі ғана жетіліп ұрпақ береді. Реципиенттер дегеніміз – биотехнологиядағы бөгде эмбрионды қашан бала туып болғанша өсіретін жануарлар тобы. Жай шаруашылық жағдайларына жататынында тағы да күйттеуші аталық күйттеуіштер жатады. Күйге келген аналықтарды анықтап табуға пайдаланылатын аталық жануарлар. Олар да физиологиялық жағынан дендері сау, көбеюге қабілетті жануарлар.Эмбриондар трансплантациясы биотехнологиясы деп мына жұмыстарды жүргізуді айтады: Донорлар, аталықтар, реципиенттер таңдап алу. Таңдау кезінде негізгі крителийлерге мыналар жатады: биологиялық (жасы), физиологиялық (денсаулығы мен көбею қасиеттері), зоотехниялық (өнімділігі) ерекшеліктері.
11.Кіші көлемді малдардың жатырға жабыспас бұрынғы эмбриондарының даму сатылары.
Эмбрион (грек, embryon — ұрық) аталық және аналық жыныс жасушаларынын қосылуы нәтижесінде пайда болады. Ұрықтану — жануарлар мен адам организмінде жатыр түтігінің жоғарғы бөлігінде, ал суда тіршілік ететін жануарларда — сулы ортада жүреді.
Жыныстық жолмен көбейетін организмдерде ан ұрық жұмыртқасы сперматозоидтармен бірге зигота немесе ұрықтанған жұмыртқа пайда болады, ол бөліну деп аталады, ол бөліну деп аталады, ол төмен қарай өтіп бара жатқанда жатыр түтігі . Бірнеше рет бөлінгеннен кейін жасушалар бластула деп аталатын қуыс шар жасайды. Көптеген сүтқоректілерде бластула жатырдың ішкі қабатына жабысады, осылайша плацентаның пайда болуын ынталандырады, бұл анадан қоректік заттар өсіп келе жатқан эмбрионға ауысады. Төменгі сатыдағы жануарларда эмбрион сарысымен қоректенеді.
12.Эмбрионның даму сатылары және оны көшеттегенде (трансплантациялағанда) орналастыру аймағы.
Эмбриогинездің даму сатылары Эмбриогинездің негізгі 4 даму сатылары бар.Бірінші саты бөлшектену, екінші саты гаструляция, ушінші саты нейруляция, төртінші саты органогенез деп аталады. Бөлшектену кезеңі Бөлшектену (лат. flssio — бөлшектену) — ұрықтанған біржасушалы организмнің (зиготаның) митоз арқылы бөлініп, көпжасушалы ұрыққа (бластулага) айналуының эмбриондық кезеңі. Бөлшектену кезінде пайда болған жасушаларды бластомерлер деп атайды. Бөлшектенудің белгілі кезеңіне дейін бластомерлер саны көбейгенмен, зиготаның мөлшері өзгермейді. Бластомерлер бөлінген сайын, олардың саны көбейіп, мөлшері кішірейе береді. Бөлшектену кезеңі — бластуланың (қуысы сұйыққа толған көпжасушалы ұрықтың) түзілуімен аяқталады.Бластула әр түрлі жануарларда түрліше болады. Ол: сүтқоректілерде — бластоциста (стерробластула), Құстарда, бауырымен жорғалаушыларда — дискобластула, қосмекенділерде — амфибластула, қандауыршада — целобластула деп аталады. Гаструляция кезеңі Гаструляция-бұл эмбриональді жасушалардың қозғалу процесі, нәтижесінде ұрықтың 2 немесе 3 қабаты пайда болады.Екі қабатты гаструла сыртқы жапырақ- эктодермадан және ішкі қабат – энтодермадан тұрады. Гаструляцияның соңғы кезеңінде эктодерма мен энтодерманың аралығында мезодерма дамып жетіледі. Алғашқы мүшелердің қалыптасуы(органогенез) Жүйке түтігінің түзілуін нейруляция дейді. Ұрық жапырақшаларынан жануарлар ағзасы тіндерінің қалыптасуы — гистогенез, ал тіндерден органдардың түзілуін — органогенез, органдардан жүйелердің қалыптасуын — системогенез деп атайды.
16. Криотехника.
Қатыру –еріту және эмбриондарды ұзақ мерзімге сақтау үшін жұмыс жүргізуге бокс бөлмесі өте қажет. Сонымен қатар криопротекторлар ертіндісі, ыдыс – аяқтар, Петри ыдыстары, әйнек пипеткалары, соломинкалар бәрі де залалсыздандырылған болуы керек, бағдарламалы қатырылатын аппараттар, Дьюара және сұйық азот керек.
Сапалы ұрпақтарды криопроекторлармен қанықтырады, содан соң арнайы контейнерлерге салады. Түтікше– пайеттага 1. суретте көрсетілген схемадағыдай толтырады. Осы пайетталарды арнаулы бағдарланған қатыру жабдықтарының ішіне салып, бағдарламаға сәйкес шапшаң, не баяу салқындатып қатыра бастайды.
Пайетталар арнаулы ортамен қаныққан эмбриондарды арнайы жұмыс камерасына (2) салады, олар оған хладогенттер трубасымен келеді, қызға (4) спиральдары сұйық азотқа батырылып тұрады. Бұл комплекс құрамына сұйық азот үшін, Х-34 Б маркалы Дьюара ыдысы кіруі керек. Жұмыс камерасындағы температура арнаулы датчик (7) арқылы қатыру электрондық (8) блокта және бағдарламамен сәйкестендіріледі. Соған байланысты спиральдағы қызу және оның жұмыс камерасына берілуі өзгеріп тұрады. Спираль (9) жұмыс камерасындағы температураға “қызу” режимімен корректировка жүргізеді. Пробиркада, ампулада, пайетталарда қатырылған ұрпақтар көбейіп, жиналып қалса, олар арнаулы сақтау жабдығы – сұйық азотта сақталады. Соның бірі пробиркаларды ұстап тұратын ұялары бар толық параллеллепипед тәрізді жасалған, ал олар ыдыстағы сұйық азотқа түсіріледі. Салқындату принципі сұйық азоттың буында ұстауға арналған. Ол прибор өз мемлекетімізде және шет ел фирмаларында да шығарылады.
17. Күйіт синхронизациясы
Күйіт синхронизациясы – бір топ ұрғашыларға бір уақытта күйіт тұдыру үшін гормондармен әсер ету. Донорлардың және реципиенттердің арасында жыныс циклдарының синхронизациясын жасанды және табиғи жолдарымен қозыруға болады.
Табиғи синхронизацияда донордың және реципиенттердің жыныс циклдары табиғи сәйкес келеді. Осы жағдайда күйітшілермен қолданады. Олар күйтте болған донорларды және реципиенттерді табады.
Жасанды синхронизацияда жыныс циклының синхронизациясында реципиенттерге гормондармен әсер етеді. Әр бір донорға 3–5(7) реципиеттерді дайындайды.
Синхронизацияны екі әдіспен өткізүге болады:
1) сары денені алып тастау;
2) сары дененің фазасын ұзарту.
18. Осмотикалық шок және криозақымдану.
Төмен температуралар гаметаларға және ұрықтарға әсер етіп келесі криозақымдар жасауы мүмкін.
1. Гидрофобтық қарым қатынас және липидтік фазалық өзгерістер төмендеуі. Осында төрт кезең айырады:
а) суйық кристаллды жағдайдан гель жағдайына өту. Қабыршықтардың құрамы өзгеру;
б) кластерлер жаратылу; кластерлер - өмірлері қысқа липидтік молекулалар. Липидтер кластерлерге өткенде ақуыздармен қарым қатынас өзгереді, ферменттердің жұмысы өзгереді;
в) литералдық бөліну;
г) ақуыздарда қайта орнына келетін немесе қайта орнына келмейтін өзгерістер өту.
2. Физико-химиялық себепкер шарттар – рН, электролиттердің шоғыры өсу, осмос қысымының жоғарлауы - өзгереді.
3. Биохимиялық өзгерістер басталу.
19. Эмбриондарды алудың хирургиялық және хирургиялық емес тәсілдері.
Мал шаруашылығында эмбрион жуудың үш әдісі қолданылады:
1) донор-аналықтарды сойып (зертханалық кеміргіштері мен қара мал шаруашылығында
2) хирургиялық (ұсақ және орташа жануарларды);
3) хирургиялық емес (ірі көлемдегі жануарларда).
Ұрықтарды жұғанда үш кезең айырады: дайындау, жуу кезең, жуып шығарып алған кезең.
Ұрықтарды жуып алу әдістерді қысқаша қарастыруға болады. Бірінші - өлтіру әдіспен ұрықтарды зертханалық тышқандардан жуып алады. Ол тышқандардың кішкентай болғанымен байланысты.
Осы жұмысты өткізу үшін тышқандарды өлтіреді, жыныс мүшелерін босатып шығарып алып, петри табақшаларына салады. Ұрықтарды жұмыртқа түтіктерінен немесе жатырдың мүйізшелерінен жуып алады.
Бірінші әдісте ұрықтарды зигота және бөліну кезеңде жуады, екінші әдісте – морула және бластоциста кезеңдерде.
Механикалық әдістермен ұлпалардың бүтіндігін бұзып жануарлардың ұрғашыларының жыныс мүшелеріне жетіп ұрықтарды транспланттау әдісі хирургиялық деп аталады. Қойларда, ешкілерде, шошқаларда репродуктивті жолға трансплантация кезінде келесі жолмен жетеді:
1) қарынның ақ сызығымен наркоздың көмегімен лапаротомия (вентралды лапаротомия) әдісімен кесіп жануарды арқасына жатқызып жатырдың мүйізшелерін жуу;
2) әдейленген құрал (эффеминатор) көмегімен жануардың тұрған күйінде ұрықтарды жуып алу;
3) лапароскопия – лапароскопиялық троакардың көмегімен өткізілетін әдіс.
Хирургиялық әдістен кейін жұмыртқа жасушалардың сары денелерінің санымен овуляциялардың санын анықтайды. Осыдан кейін жуу үдірісін бастайды.
Ұрықтарды хирургиялық жолмен алу жұмысты овуляциядан кейін өткізеді (күйіттің екінші күнінде). Осы уақытта ұрықтар жатырдың мүйізшесінің негізіне жетіп зигота және морула кезеңдерінде болады. Қойларда ұрықтар дамудың осы кезеңдерінде күйіттен кейін 1-5 күндерде болады.
Хирургиялық емес әдіс- ұрғашы жануарлардың жыныс мүшелеріне механикалық әсердің көмегімен ұлпалардың бүтіндігін бұзбай ұрықтарды жуып алу әдіс. Ірі жануарлардың (сиырлардың) ұрықтарын катетерлердің көмегімен сарпай жақтан жатырдың ішіне кіріп жуып алып шығарады.
Ұрықтарды жатырдың мүйізшесіне кіріп жатырға тіркелмеген аралықта жуып алуға керек.
Хирургиялық әдісте ұрықтар донорлардың ұрықтануынан бір-екі күн өткеннен кейін жуылып алынады. Сол кезде биоматериалдың құрамында болады:
1) биологиялық толық ұрықтар;
2) биологиялық толық емес ұрықтар;
3) ұрықтандырылмаған ооциттер;
4) сперматазоидтер.
Хирургиялық емес әдісте ұрықтарды донорлардың ұрықтануынан 5-7 күн өткеннен кейін жуып алады. Биоматериал құрамында болады:
1) биологиялық толық ұрықтар;
2) биологиялық толық емес ұрықтар.
Жуылып алынған биоматериал зерттеліп сараптаудан өтеді. Биоматериалды зерттегенде ұрықтарды және ооциттерді қарастырады.

20. Донор, реципиент және эмбрион араларындағы байланыс


Эмбриондар трансплантациясы кезінде көбейту биотехнологиясы әдістерін қоланданғанда биологиялық (донор-аналық) және физиологиялық (реципиент-аналық) енесі болады. Донор-аналықтар мал шаруашылығында генетикалық жағынан құнды эмбриондар, ал реципиент-аналықтар алмастырылатын эмбриондарға физиологиялық, иммунологиялық және биохимиялық өсу және даму факторын жасау үшін қажет (реципиент табиғи инкубатор есебінде). Мал шаруашылығында реципиенттер пайдалануды (медицинада суррогат ене) мынамен түсіндіруге болады – біздер эмбриондар инкубациясы жағдайын in vitro әлі іске асыра алмай келеміз. Бірақ бұл реаль нәрсе, осы саладағы біліміміз жетілген кезде біз эмбриондарды зертхана жағдайында қоректік ортада да өсіретін жағдай алыс емес. Бірақта реципиенттер таңдау өте актуаль, себебі тура реципиенттерді таңдау мен жұптаудан барлық жануарларды көбейту биотехнологиясының нәтижесі шешілетін хақ. Реципиент-аналықтарды таңдау үш этапта жүргізіледі: біріншісінде жай табындағы барлық физиологиялық жетілген аналықтарды дайындайды, екіншісінде біріншіде теріп алынған реципиент-аналықтардың ішінен донор-аналықтармен эструсы сәйкес келетін аналықтарды теріп алады, ал үшінші этапта – донор-аналықтардан жуып алынған құнды эмбриондар санына қарап, соған сәйкес, эструстары донор-аналықтармен сәйкес келетін аналық-реципиент санын теріп алады. Осындай үш сатылы таңдау (таңдау) трансплантация кезінде донор-аналықтармен реципиент-аналықтардың физиологиялық синхрондылығының сақтауға мүмкін береді.

21. Криоконсервация туралы ұғым


Криоконсервациялық әдісті адам эмбриондарына қолданудың зор пайдасы - ол бедеуліктің барлық түріне қарсы күрес жүргізуге бағытталған. Әсіресе суперовуляция және in vitro ұрықтандырылу тәсілі көп ұрпақтар алып, оларды консервациялау және қосымша тасымалдау келесі жыныс циклінде қолдануға, таңдап қолдануға мүмкіншілік берсе, бала көтеруге жаңа қуаныштарға ие болуға шек келтірмейді.
Бұл әдіс мал шаруашылығында 1970 жылдары өте кеңінен тарады. Сол жылдары криоконсервация әдісімен, яғни тышқандарға қатты салқындатылған эмбриондарды (-196 градус С) трасплантациялау арқылы, алғашқы тірі төл алынды. Ал қазір кезде бұл әдіс малдардың барлық түріне қолдануда. Қатырып еріткен эмбриондардың алынған төлдері қазір есептей бермейді, себебі бұл тәсіл дүние жүзіне кеңінен тарады деуге болады. Ғылымдардың көздеген тұрған мақсаты – көшеттелген эмриондардың тіршілігін арттырып, бұл әдістегі күрделіліктер мен қиындықтарды жою.



Достарыңызбен бөлісу:
  1   2   3   4




©melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
бағдарламасына сәйкес
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Реферат тақырыбы
жиынтық бағалауға
сәйкес оқыту
арналған тапсырмалар
Қазақстан республикасы
білім беретін
оқыту мақсаттары
бағалау тапсырмалары
рсетілетін қызмет
Жалпы ережелер
жиынтық бағалаудың
республикасы білім
бекіту туралы
тоқсанға арналған
Қазақстан тарихы
Қазақстан республикасының
мерзімді жоспар
арналған жиынтық
қызмет стандарты
болып табылады
жалпы білім
арналған әдістемелік
бағалаудың тапсырмалары
Мектепке дейінгі
оқыту әдістемесі
Қазақ әдебиеті
нтізбелік тақырыптық
пәнінен тоқсанға
Зертханалық жұмыс
Инклюзивті білім
Әдістемелік кешені
республикасының білім
білім берудің
туралы жалпы
Қазақстанның қазіргі
Қысқа мерзімді
Жұмыс бағдарламасы
қазақ тілінде
қазіргі заман
туралы хабарландыру
атындағы жалпы