Р,л,й дыбыстарынан соң Алтай Тал дан



жүктеу 248.76 Kb.
Дата07.09.2017
өлшемі248.76 Kb.
КІМНЕН? НЕДЕН? КАЙДАН?


Дауысты ұяң және үнді р,л,й дыбыстарынан соң

Алтай

Тал дан

Бидай

Мұз


Көл

Әділ ден

Ешкі

Көмір


Қатаң және ұяң б,в,г,д дыбыстарынан соң

Мұхит

Комсорт тан

Бұлақ

Завод


Түбіт

Архив тен

Зейнеп

Әріп


Үнді м,н,ң дыбыстарынан соң

Нан

Алтын нан

Алаң

Ғалым


Дүкен

Өлең нен

Білім

Әшім



Шығыс септік
Кімнен? Неден? Қайдан?


Дауысты, ұяң з,ж, үнді р,л,й дауыссыздарынан соң

-дан, -ден

Айгүл Тотыдан кітап алды.

Қатаң, ұяң б,в,г,д дауыссыздарынан соң

-тан, -тен

Асыл тастан, ақыл жастан шығады.

Үнді м,н,ң дауыссыздарынан және тәуелді сөзден соң

-нан, -нен

Мен әжемнен көп ертек естідім.

Көмектес септік


Кіммен? Немен?


Дауысты, үнді дауыссыздарынан соң

-мен

Адам еңбегімен бағаланады.

Ұяң з,ж дауыссыздарынан соң

-бен

Саяхатшылар поезбен келді.

Қатаң,ұяң б,в,г,д дауыссыздарынан соң

-пен

Шөпті орақпен орды.

ҚАНША? НЕШЕ? НЕШІНШІ?


СҰРАҚТАРЫНА ЖАУАП БЕРЕТІН СӨЗДЕР


Қанша? Неше?

Нешінші?

Бір, екі, үш...

Он бес, он алты...

Жиырма, отыз...

Қырық төрт, елу бес



Бірінші, екінші...

Он екінші, жиырма бесінші...

Отызыншы, елу үшінші...




Анықтама. Қанша? Неше? Нешінші? Сұрақтарына жауап беретін сөздер заттың санын, ретін білдіреді.

Есептік және реттік сан есімдер.



Есептік сан есімдер

Жұрнақ

Реттік сан есімдер

Неше? Қанша?

Нешінші?

Бір, екі

Төрт, бес

Тоғыз, он

Отыз, қырық

Алпыс, тоқсан

Екі, жеті

Алты, жиырма


-інші
-ыншы

-нші


-ншы

Бірінші, үшінші

Төртінші, бесінші

Тоғызыншы, оныншы

Отызыншы, қырықыншы

Алпысыншы, тоқсаныншы

Екінші, жетінші

Алтыншы, жиырмасыншы


Анықтама. Есептік сан есім жұрнақсыз айтылады. Реттік сан есім -ншы, -нші, -ыншы, -інші жұрнақтарының қатысымен жасалады.

Негізгі және туынды сын есімдер



туынды негізгі сын

сын есім есім



Кең, қара, ауыр, әдемі, тәтті, жылы

Сын есімнен

1

Кең-ірек, қара-лау, ақ-шыл

Сұр-ғылт, боз-ғыл, көг-ілдір



Есімдерден

2

Жаз-ғы, дене-лі, үн-сіз

Тау-дай, көйлек-тік, бой-шаң

Намыс-қой, ыза-қор, өнер-паз


Етістіктерден

3

Ақса-қ, көтер-іңкі, асыр-нды

Қызған-шақ, біл-гіш, шыда-мды

Теб-еген, боя-ма, ұрыс-қақ



МӘНДЕС СӨЗДЕР МЕН СӨЙЛЕМДЕР ҚАНДАЙ? СҰРАҒЫНА ЖАУАП БЕРЕТІН ҚАРСЫ

түрлері

Қандай

Қарсы мәндес сөздер

Үлкен-кіші, жаңа-ескі,

Ақ-қара, жақсы- жаман



Ыстық су – суық су

Асау ат – жуас ат

Ірі мал – Ұсақ мал


Қарсы мәндес сөйлемдер

Қар ақ. Көмір қара.

Тау биік. Төбе аласа.

Жаз ыстық. Қыс суық.


ҚАНДАЙ? ҚАЙ? СҰРАҒЫНА ЖАУАП БЕРЕТІН СӨЗДЕР

Түрлері

Қандай?

Көлем-мөлшері

Ұзын, қысқа, кең, тар, үлкен, кіші, шағын, кішкентай, ірі, ұсақ, биік, аласа, терең, саяз, қалың, жұқа, жуан, жіңішке, бойшаң, енді, енсіз

Түрлі сапасы

Жаңа, ескі, жақсы, жаман, таза, асау, жарық, қараңғы, қатты, жұмсақ, қою, сұйық, жылтыр, ауыр, жеңіл, ыстық, суық, жүйрік, өткір, өтпес, сұлу, көркем, сүзеген, тебеген, өнерлі, тәртіпті

Сын есім

зат

Түсі, түрі – ақ, сары, күрең, құба

Көрінісі – әдемі, лас, қырлы, сопақ

Көлемі – үлкен, кіші, биік, қысқа

Салмағы – ауыр, жеңіл, қаңбақтай

Сапасы – жақсы, жаман, өткір, қорқақ

Дәмі, иісі – ащы, тұщы, тәтті, қышқыл

Бастауыш пен баяндауыштың арасына қойылатын сызықша

Бастауыш – баяндауыш

Кім?


Не?

Бастауыш Баяндауыш

Кім? Не істеді?

Не? Қайтті?


Болат – оқушы.

Алма – сауыншы.

Мұрат – биші.

Шөп – өсімдік.

Өрік – жеміс.

Бүркіт – құс.



Болат оқыды.

Алма сауды.

Мұрат биледі.

Шөп өсті.

Өрік пісті.

Бүркіт ұшты.



Анықтама. Сөйлемнің бастауышы да, баяндауышы да кім?(не?) деген бір сұраққа жауап берсе, олардың арасына сызықша қойылады. Сызықша орнына дауыс кідірісі жасалып оқылады.

НЕ ІСТЕЙДІ? НЕ ҚЫЛАДЫ? ҚАЙТЕДІ? СҰРАҚТАРЫНА ЖАУАП БЕРЕТІН СӨЗДЕР

Кім?

Не істейді?

Не?

Не қылады?

Дәрігер

Мұғалім


Тәрбиеші

Оқушы


Бала

емдейді.

оқытады.


тәрбиелейді.

оқиды.


ойнайды.

Балық

Құс


Ат

Су

От



жүзеді.

ұшады.


шабады.

ағады.


жанады.

Анықтама. Не істейді? Не қылады? Қайтеді? Сұрақтарына жауап беретін сөздер заттың қимылын, іс әрекетін білдіреді.

КІМ? СҰРАҒЫНА ЖАУАП БЕРЕТІН СӨЗДЕР

Түрлері

Мысалдар

Кісі аттары

Мұрат, Ержан, Ахметов, Айгүл, Сәуле, Досова

Туыстықты білдіретін сөздер

Апа, ата, ана, әже, аға, іні, қарындас

Мамандықты білдіретін сөздер

Қойшы, тігінші, ұста, шофер, етікші, мұғалім

Адамға қатысты сөздер

Адам, кісі, бала, қыз, дос, жолдас

НЕ? СҰРАҒЫНА ЖАУАП БЕРЕТІН СӨЗДЕР

Түрлері

Аттары

Малдар

Қой, ешкі, жылқы, түйе, қозы, лақ, құлын, бота

Құстар

Үйрек, қаз, кептер, торғай, қарға, бүркіт, сауысқан

Аңдар

Қасқыр, аю, арыстан, түлкі, қоян, құлан, киік, жолбарыс

ТАСЫМАЛ

Сөздің буындары

Тасымалдау түрлері

Ба-ла-лар

1. ба-лалар

2. бала-лар



Кі-тап-ха-на

1. кі-тапхана

2. кітап-хана

3. кітапха-на


Құ-ры-лыс-шы-лар

1. құ-рылысшылар

2. құры-лысшылар

3. құрылыс-шылар

4. құрылысшы-лар



Анықтама. Жазу жолына сыймаған сөз буынға бөлініп тасымалданады. Сөздің тасымалданбаған бөлігінен соң жарты сызықша (дефис) қойылады.

ТАСЫМАЛДАНБАЙТЫН СӨЗДЕР



Бір буынды сөздер

Бір дыбысты буыны ба екі буынды сөздер

1.ат, ас, от, он, ән, ел, ұн, үй, ыс, іс, өр

2.қаз, доп, бес, көл, көз, бір, қыс, құс, күн, үш

3.өрт, ант, ұрт, айт, арт, ұлт

4.қант, төрт, бұлт, кілт, құрт, сүрт



1.ою, аю, ұя, ұю, үю, ию

2.ата, ана, екі, ине, іні, оқы, ұлы

3.орын, өрік, ақын, ыдыс, имек, әсем, ирек

4. баю, қаю, жаю, қою, боя, сия, мая, аяқ



Буын үндестігі

Буын үндестігінің заңдылықтары

Қосымшаның жуан жалғануы

Қосымшаның жіңішке жалғануы

Сөздің соңғы буынындағы жуан дауыстылар

Балалар, календарьдың, қалада, далаға




Сөздің соңғы буынындағы жіңішке дауыстылар




Еңбекші, суреткер, лагерьден

х әрпіне біткен сөздер

Цехта, тарихқа




рк, рг, кс, нкт, кль, брь, бль, ог, уг тізбегіне біткен сөздер




Паркте, парторг, боксті, пунктке, бинокльді, октябрьде, ансамбльге, округте, диалогпен

Ль әріптеріне біткен бір буынды сөздер




Рольді, рульде, нольмен

Й, Ң, У ДЫБЫСТАРЫНАН БАСТАЛАТЫН БУЫНДАР

Буынға бөлу үлгісі

Мысалдар

Й

Қа-йық


Қа-йық, құ-йын, шо-йын,

Мо-йын, о-йын-шық, зе-йін-ді,

Сү-йін-ші, кө-бе-йе-ді


Ң

Же-ңіс


Жа-ңа, жа-ңа-лық, қо-ңыр,

Қо-ңы-рау, қа-ңыл-тыр,

Те-ңіз, же-ңіл


У

Та-уық


А-уа, а-уыл, да-уыл, да-уыс,

Са-уын-шы, қа-уын, та-уық,

Ба-уыр-сақ, са-уыс-қа, жа-уын


Анықтама. Й, ң, у екі дауыстының ортасында келсе буын басында айтылады.

БУЫН (2)


Буын түрлер

Мысалдар

О-рақ

О-та, ө-рік, о-тын,

Е-тік, ы-дыс, ө-лең



Қа-лам

Кө-мір, те-мір, қа-зық,

Қы-зыл, мы-сық, ба-лық



Бал-ға

Бал-та, жыл-қы, қал-та, дүр-бі, шөп-ші, шал-ғы

Қо-ян

Ша-ян, та-яқ, ки-ік, бу-ын, жу-ын, қи-ын

Ал-ма

Ал-ша, ұс-та, еш-кі, ар-ша, өл-ке, ер-ке

БУЫН (1)

Буын түрлері

Мысалдар

А-ра

А-та, а-па, а-на, и-не,

а-ға, ү-кі, е-кі, о-қы



Қа-ла

Ба-ла, ше-ге, ша-на,

да-ла, са-на, қо-ра



А-ю

О-ю, и-ю, ұ-ю, ұ-я

Ма-я

Ми-я, бо-я, қи-я, си-я,

жа-ю, ба-ю, қо-ю, қи-ю



Сөйлемдегі сөздердің байланысы

Сөйлем

Байланысқан сөздер және олардың сұрақтары

Мұрат бұл тапсырманы қатесіз орындады.

-Мұрат не істеді?

-Мұрат орындады.

-Нені орындады?

-Тапсырманы орындады.

-Қай тапсырманы?

-Бұл тапсырманы.

-Қалай орындады?

-Қатесіз орындады.



Анықтама. Сөйлемдегі сөздер бір-бірімен байланыста айтылады. Сөздердің байланысын сұрақ қою арқылы білеміз.

СӨЙЛЕМ


Заттың санын сұрау арқылы сөйлем құрастыру.

Сұрақ-жауап

Сөйлемдер

-Қол нешеу?

-Қол екеу.



Лақ-екеу.

Саусақ-бесеу.

Кітап-үшеу.

Дәптер-бесеу.

Қарындаш-төртеу.


СӨЙЛЕМДЕГІ СӨЗДЕРДІҢ БАЙЛАНЫСЫ

Сөйлем

Сөйлемдегі сөздердің байланысы

Ракета космоска ұшты.

-Не ұшты?

-Ракета ұшты.

-Қайда ұшты?

-Космоска ұшты.



Анықтама.Сөйлемдегі сөздер бір-бірімен байланыста айтылады. Сөздердің байланысын сұрақ қою арқылы анықтаймыз.

Сөйлем түрлері



Хабарлы сөйлем

Сұраулы сөйлем

Лепті сөйлем

Балалар мектепке келді. Қоңырау соғылды. Сабақ басталды.

Сен нешінші сыныпыта оқисын? Ертен кітапханаға барасын ба? Үй жұмысына қалай көмектесесін?

Жасасын Ұлы Отаным! Алақай, мамам келді! Дала қандай тамаша!

Анықтама. 1.Хабарлы сөйлем белгілі бір ойды хабаралау үшін айтылады; соңына нүкте (.) қойылады. 2 Сұраулы сөйлем жауап алу мақсатымен айталыд; соңына сұрау белгісі (?) қойылады. 3. Лепті сөйлем көтеріңкі көңіл күйді білдіру үшін айталады; соңына леп белгісі (!) қойылады.

Есімдер


Зат есім

Сын есім

Сан есім

Жалпы есім

Жалқы есім

Жалаң сын есім

Күрделі сын есім

Дара сан есім

Күрделі сан есім

Ана

Алатау

Аласа

Үлкен-үлкен

Бес

Алты жүз

Дала

Мұхтар Әуезов

Үлкен

Биік-биік

Елу

Жүз екі

Қала

«Балдырған» журналы

Биік

Жақсы-жаман

Мың

Екі бүтін оннан үш

Отан

Жанар

Бойшаң

Көк-ала

Тоқсан

Он-оннан

Көл

Қаратау

Көкшіл

Ақ сары

Бірінші

Сексен алты

Тау

Сырдария

Сұлу

Қызыл ала

ондаған

Тоқсан тоғыз

Түбір мен қосымша

Жуан түбірлі сөздер

Жіңішке түбірлі сөздер

Жұрнақ

Жалғау

Жұмыс

Астана


Ойын

Қоян


Ұя

-

-

-



-

-

Үй



Өшіргіш

Әже


Етік

Кәрі


-шы

-лық


-шық

-шік


-

-

-ші



-лік

-лар

-тар


-ты

-дар


-да

-тер


-тің

-лер



-ті

СӨЗ

Сөйлемдегі сөздердің санын анықтау.



Сөйлемдер

Сөздер

Схемасы

Ажар жүгірді.

1.Ажар

2.жүгірді






Қайрат кітап оқыды.

1.Қайрат

2.кітап


3.оқыды




СӨЗ ҚҰРАМЫ

(негізгі және туынды түбір сөз)



Негізгі түбір сөз

Жұрнақ

Туынды түбір сөз

Бір

Ұш

Жең



Кезек

Көк


Құлын

Дос


-лік

-қыш


-іс

-ші


-шіл

-шақ


-тық

Бірлік

Ұшқыш


Жеңіс

Кезекші


Көкшіл

Құлыншақ


Достық

Анықтама. Қосымшасыз айтылған сөзді негізгі түбір сөз дейміз; негізгі түбір мен жұрнақтан жасалған сөзді туынды түбір сөз дейміз.

ЖУАН ЖӘНЕ ЖІҢІШКЕ АЙТЫЛАТЫН СӨЗДЕР



Анықтама

Мысалдар

Кейбір сөздерде жуан және жіңішке дауыстылар аралас келеді.

Кітап, талапкер, қазір, өнерпаз, Айгүл, қадірлі, шайнек, мұғалім, құрмет, кінйлау, шеберхана

Я, ю-ға қатысты сый, тый сөздерінің жазылуы

Я

Ю

Сыяды (сый-ады)

Сыяйық (сый-айық)

Тыяды (тый-ады)

Тыяйық (тый-айық)



Сыю (сый-у)

Сыюы (сый-уы)

Тыю (тый-у)

Тыюы (тый-уы)



Анықтама. Сый, тый және олардан тараған сөздерде я, ю әріптерінің алдынан и емес ы жазылады.

Ый арқылы жазылатын сөздер

Сый

Сыйла


Сыйлық

Сыйлау


Сыйланды

Сыйлаушы



Тый, тыйыл

Тыйым


Тыйылу

Тыйылту


Тыйылды

Тыйылмады



Сый, сыйды

Сыйғыз


Сыйғызу

Сыйымды


Сыйдыру

Сыйлағыш



Анықтама. Берілген және олармен негіздес сөздерден басқа сөздерде ый орнына и жазылады.

БАС ӘРІППЕН ЖАЗЫЛАТЫН СӨЗДЕР



Түрлері

Аттары

Кісі аттары

1.фамилиясы - ...

2.өз аты - ...

3.әкесінің аты - ...


Қала, жер-су аттары

1.қалалар: ..., ...

2.өзендер: ..., ...

3.көлдер: ..., ...

4.таулар: ..., ...

5.селолар: ..., ...


Үй жануарларының аттары

1.жылқы аттары: ..., ...

2.ит аттары: ..., ...



Сөз

Өзен аттарын білдіретін сөздер



Сөйлем

Сөздер

Сөйлем

Өзендер:

Есіл,


Жайық,

Ертіс,


Сырдария, Іле

1.өзендер

2.Есіл


3.Жайық

4.Ертіс.


5.Сырдария

6.Іле


Есіл,

Жайық,


Ертіс, Сырдария,

Іле - өзендер



Сөз

Қала аттарын білдіретін сөздер



Сөйлем

Сөздер

Сөйлем

Қалалар:

Мәскеу,


Ленинград,

Алматы,


Қарағанды

1.қалалар

2.Мәскеу


3.Ленинград

4.Алматы


5.Қарағанды


Мәскеу,

Ленинград,

Алматы,

Қарағанды – қалалар.



Сөз

Астық аттарын білдіретін сөздер



Сөйлем

Сөздер

Сөйлем

Астық:

Бидай, арпа,

сұлы, тары, күріш


1.астық

2.бидай


3.арпа

4.сұлы


5.тары

6.күріш


Бидай, арпа, сұлы, тары, күріш – астық.

Сөз

Құс аттарын білдіретін сөздер



Сөйлем

Сөздер

Сөйлем

Құстар: үйрек, қаз, бүркіт, сауысқан, қарлығаш.

1.құстар

2.үйрек


3.қаз

4.бүркіт


5.сауысқан

6.қарлығаш



Үйрек, қаз, бүркіт, сауысқан, қарлығаш – құстар.

ДАУЫССЫЗ ДЫБЫСТАРДЫҢ АЙТЫЛУЫ

А Е Э

Мысалдар

А арқылы айтылатын дауыссыздар

ға ка қа ха

һа ша ща


Е арқылы айтылатын дауыссыздар

бе ве ге де же

зе пе те це че



Э арқылы айталытн дауыссыздар

эл эм эн эң

эр эс эф


Анықтама. Дауыссыз дыбыстар өздігінен айталмайды, дауысты дыбыстардың қосылуымен айтылады.

Я ӘРПІНІҢ ЖАЗЫЛУЫ

Дұрыс жазылған сөздер я

Қате жазылған сөздер йа

Қоян, таяқ

Бояу, саяхат

Мая, шаян

Аяқ, тұяқ



Қойан, тайақ

Бойау, сайахат

Майа, шайан

Айақ, тұйақ



Анықтама. Сөзде қатар келген йа әріптері жазылмайды. Олардың орнына я әрпі жазылады.

Я, Ю ДЫБЫСТАРЫНЫҢ КЕЙДЕ ЖАУАН, КЕЙДЕ ЖІҢІШКЕ АЙТЫЛУЫ

Жуан я, ю

Жіңішке я, ю

Қоян,

Саяхат


Қияр

Тақия


Бояу

Азаю

Шалқаю


Марқаю

Қою


Қартаю

Сентябрь

Отряд


Октрябрь

Галя


Гуля

Көбею

Еңкею


Көркею

Кею


Үлкею

П ДЫБЫСЫНЫҢ Б ДЫБЫСЫНА АЙНАЛУЫ

Сап

До

Жауап



Шөп

Есеп


Кәсіп

Мектеп




Сабы

Добы


Жауабы

Шөбі


Есебі

Кәсібі


Мектебі

К ДЫБЫСЫНЫҢ Г ДЫБЫСЫНА АЙНАЛУЫ

Өрік

Есік


Серік

Терек


Күрек

Жүрек




Өрігі

Есігі


Серігі

Терегі


Күрегі

Жүрегі


Қ ДЫБЫСЫНЫҢ Ғ ДЫБЫСЫНА АЙНАЛУЫ



Бақ

Орақ


Тарақ

Балық


Қабық

Салмақ


Жапырақ



Бағы

Орағы


Тарағы

Балығы


Қабығы

Салмағы


Жапырағы

Л,Р ӘРІПТЕРІНЕН БАСТАЛЫП ЖАЗЫЛАТЫН СӨЗДЕР

Лақ, лала

Лап, лашын

Лас, лаулау

Латыш, ләззат

Лаж, лай, лайсаң


Рахмет, рас

Реніш, риза

Райхан, рақат

Раушан, рәсуа

Разы, рауғаш


Анықтама. Бұл сөздердің алдынан ы, і әріптері жазылмайды.

Дауыссыз у дыбысы



Сөз басында

Сөз ішінде

Уақ-түйек

Уыл-ды-рық

Уа-ту, уа-қыт

Уыл-жы-ған, уық

Уақ-тал-ды, уә-де


Қа-уіп-сіз

А-уа, ау-дан

Ау-ла, да-уыл

Ә-уес, сәу-ле

Жа-уап, жау-ды


Анықтама. Дауысты дыбыстан соң және сөз басында дауысты дыбыстан бұрынкелген у дауысты дыбыс болады.

Жуан және жіңішке и дыбысы.



Жуан

Жіңішке


И-ық, қи-ын

Қи-мыл, о-қи-ды

Жи-ыр-ма

Жи-на-лыс

Бал-қи-ды


Би-ік, жи-дек

Жи-ек, и-не

Ки-ік, и-мек

Би-леу, бе-ки-ді

И-кем-ді-лік


Анықтама. Сөздегі басқа дауысты дыбыстар жуан болса, ондағы и де жуан болады; сөздегі басқа дауысты дыбыстар жіңішке болса, и де жіңішке болады.

Заңғар орта мектебі

ҚАЗАҚ ТІЛІ



1-4 СЫНЫПТАР
Құрастырушы: Бердиярова А.Г

Павлодар

Достарыңызбен бөлісу:


©melimde.com 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет