Оқу жылы СӨж тақырып: “Тілдік универсалийлер. Транскрипция, оның міндеттері мен түрлері”

Loading...


Дата08.11.2019
өлшемі13.33 Kb.

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті


Тексерген:Мұқаш М.Т

Орындаған: Амантай А.М

2019-2020 оқу жылы

СӨЖ

Тақырып: “Тілдік универсалийлер. Транскрипция, оның міндеттері мен түрлері”

Тілдік универсалийлер дегеніміз не?



Әмбебаптылық

Ортақ заңдылық

Қасиет

Нышан

Тілдік универсалийлер-тілдердің баршасына немесе көпшілігіне ортақ құрылым заңдылықтары.

Тілдік универсалий

Ч.Ф.Хоккет: «Тілдік универсалия – барлық тілдерге немесе тұтастай тілге тән кейбір нышан немесе қасиет».

Б.А.Успенскийдің айтылымы да осыған ұсқас: «Тілдік универсалийлер – тілдердің баршасына немесе басым көптілігіне ортақ заңдылық түсінігі қалыптасқан».

Универсалий

кванторы

Универсалийлердің іс-қимыл

жағдайлары

Лингвистикалық құбылыстар

Ескерту

А

Е – прерывистая морфема

Е – префикс

или


Е - суффикс

Гр. 73 (26)

А

Е – суффикс

и

LE - префикс



Е – послелог

и

LE - предлог



Гр. 73 (27)

А

Е – префикс

и

LE - суффикс

Е – предлог

и

LE - послеслог

Универсалийліктің формалды көрінуі

Сипаты бойынша универсалийлер

Дедуктивті, индуктивті

Толымды, толымсыз

Қарапайым, күрделі

Синхронды, диахронды

Тіл универсалийлері, сөз универсалийлері

Экстралингвистикалық, өзіндік лингвистикалық

Әмбебаптар туралы тұңғыш рет XX ғасырдың 50 - жылдарында айтыла бастады. Оған В. мен Э. Агинскийлердің «The Importance of Language Universals» (1941 ж.) мақаласы бастау болды. Бұл бағыт 1961 жылы сәуірде Нью-Йоркте өткен конференциядан соң шынайы дамыды. Осы конференцияда «Тілдік әмбебаптар туралы меморандум» жарияланды, оның авторлары Дж. Гринберг, Дж. Дженкинс пен Ч. Осгуд. Осы конференцияның бастамашылары бұл бағыттың дамуының одан арғы барысын анықтап, тілдер жүйесін сипаттау әдістемесін жасады.

Тарихы


Транскрипция

Дыбыс пен оның таңбасы сөздің жазылуы мен айтылуы үнемі бір-біріне сәйкес келе бермейді. Бұлардың арасындағы осы сәйкессіздікті барынша азайтып, дыбыстық тілді мүмкіндігінше дәл беру үшін лингвистикада арнайы жазу – транскрипция (лат. transcriptiе – көшіру) қолданылады

Транскрипция-«(лат. transcription қайта жазу) тіл білімінде ғылыми мақсатта қолданылатын арнайы жазу.

Дыбыстаңба графикалық, орфографикалық нормаларға байланыссыз сөйлеудің ең нәзік реңктерін мүмкіндігінше дәл беруді көздейді»



Белгілі бір тілдегі дыбыстарды дәл бейнелеп көрсету үшін пайдаланылатын шартты таңба. 

Қолданылуына қарай

Дыбыстаңба графикалық, орфографикалық нормаларға байланыссыз сөйлеудің ең нәзік реңктерін мүмкіндігінше дәл беруді көздейді.

Мысалы: құрұқ (құрық), таңэртэң (таңертең), жаңасқан (жаңа асқан).

Фонетикалық

Фонематикалық

Практикалық

Фонетикалық транскрипция

Фонетикалық транскрипция, мұнда тілдегі сөздердің айтылуындағы дыбысталу ерекшеліктері дәлме-дәл көрсетіледі. Мысалы, қазан қап [қазаңғап], ортан бел [ортамбел], сейсенбі [сейсембі], сенгіш [сеңгіш], отау [уотау], Аманкелді [Амаңгелді]. Фонематикалық транскрипқысаң т.б. Сонда жоғарыдағы сөздер былай өрнектеледі: ат, йет′, уото, уөто′. Ащы, басшы, ашса дегендерді аш:ы, баш:ы, аш:а түрінде (ш: – созылыңқы ш) жазу керек болады», – деп анықтама береді [4, 24-б].



,

Фонематикалық транскрипция

Фонематикалық транскрипцияда бір фонеманың алуан түрлі аллофондары бірақ таңбамен беріледі де, фонетикалық транскрипцияда әртүрлі аллофондар да ескеріледі. Қысқасы, мұның алғашқысы дыбысты (сол арқылы сөзді) айтылуына жуықтатуды, екіншісі дәл беруді мақсат етеді.

Ат, ет, от, өт сөздеріндегі т фонемасы дауысты дыбыстардың ықпалымен әр түрлі реңкке ие болады. Бірінші т (ат дегенде) езулік, жуан; екінші – езулік, жіңішке; үшінші – еріндік, жуан; төртінші – еріндік, жіңішке. Оның үстіне о, ө дыбыстарының алдынан әнтек у, ал е-нің алдынан әнтек й дыбысы айтылатыны да ескерілуге тиіс. Бұл ерекшеліктерді көрсету үшін фонетикалық транскрипцияда айрықша белгілер қолданылады. Мәселен, о – еріндік; ′/ – жіңішке; ˅ – ұяң; ˄ – қатаң; : – созылыңқы; ˂ – ашық; ˃ – [шійкі], тістесші [тістешші], бұзу [бұзұу];

Практикалық транскрипция

Практикалық транскрипция – бір тілдегі сөз және сөз тіркесінің (өзге жүйедегі) өзге тілдің әліпбимен берілуі. Бұл жағдайда бір тілдің фактілерін өзге тілдің құрамы мен жүйесіне енгізу үшін қабылдаушы тілдің лингвистикалық (лексикалық, грамматикалық, фонетикалық және графикалық) сипаттарын толығымен қабылдайды.

Орысша жазылуы

Практикалық транскрипциясы

Лапшин

Неміс т. Lapschin Француз т. Lapchine Итальян т. Lapscin Ағылшын т. Lapshin Поляк т. Ɫapsɀin Чех т. Lapšin Венгер т. Lapsin Португал т. Lapxin

Осыған мысал ретінде кирилл әліпбиінде жазылған орыстың Лапшин деген фамилиясын латын әліпбиін қолданатын тілдердегі практикалық транскрипциясын төмендегідей көрсеткен [5, 381-б]:

Пайдаланылған әдебиеттер:
  • Мырзабеков С. Қазақ тілінің дыбыс жүйесі. – Алматы: Сөздік-Словарь, 1999. – 201 б.
  • Қалиев Ғ. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі. – Алматы: Сөздік-Словарь, 2005. – 440 б.
  • Қазақ тілі энциклопедиясы. Е.М. Арынның редакторлығымен шыққан. – Алматы: “IDK-TIPO редакциялық баспа орталығы”, 1998. – 510 б.
  • Аханов К. Тіл білімінің негіздері. – Алматы: Жоғары оу орындарының қауымдастығы, 2002. – 664 б.
  • Реформатский А.А. Введение в языковедение. Москва: Аспект Пресс, 2003. – C.536.
  • Теоретическая фонетика английского языка. Юнита
  • – Москва: Современный Гуманитарный Университет, 2000. – C.107.
  • Кеңесбаев І. Қазақ тіл білімінің мәселелері. – Алматы: Арыс, 2008. – 603 б.
  • Кеңесбаев І.Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы: Мектеп, 1975. – 304 б.
  • Абуов Ж.Джунисбеков А. Фонетическая запись казахского текста. – Алма-Ата: Ғылым, 1991. – С. 84.


Достарыңызбен бөлісу:
Loading...


©melimde.com 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет

Loading...