Жер учаскесін мәЖБҮрлеп алып қою мәселелері жексенова Арай Қадылбекқызы



жүктеу 109.11 Kb.
Дата10.05.2017
өлшемі109.11 Kb.
ЖЕР УЧАСКЕСІН МӘЖБҮРЛЕП АЛЫП ҚОЮ МӘСЕЛЕЛЕРІ

Жексенова Арай Қадылбекқызы құқықтану мамандығы, магистрант

І.Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университеті, Талдықорған қ.

arai_zhek@mail.ru

Жер – бұл адам мен қоғам үшін тек экономикалық қажеттілік емес, ол табиғаттың басқа да объектілерімен байланысқа түсе отырып экологиялық мәнге де ие болады. Ал жер құқығы деп жерді пайдалану мен қорғаумен, жерді жеке меншікке және жер пайдалану құқығына берумен байланысты туындайтын қоғамдық қатынастарды реттеуге бағытталған құқықтық нормаларының жиынтығы.

Жерге мемлекеттік меншік құқығы Қазақстан Республикасында алғаш рет Конституцияда КСРО құрамында болған кезде орнықтырылып, Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясында бекітілді. Елімізде мемлекеттік және жеке меншік танылып, теңдей қорғалады. Қазақстан Республикасы Конституциясы меншік құқығы мәселесінде меншікті пайдалану құқығын алғашқы орынға қояды, себебі, жерге мемлекеттік меншік пен жеке меншік құқықтарының негізгі мазмұны болып қоғамның игілігіне қызмет ететін жерді пайдалану құқығы танылады. Әрқашан да жер мемлекеттің меншігі болады, меншік құқығы үшін Қазақстан Республикасы Конституциясының нормаларында жердің, оның қойнауының, су көздерінің, өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің табиғи ресурс ретіндегі сипатының анықтамасы зор мәнге ие[1.97].

Жер кодексінде және өзге де заң актілерінде көзделген негіздерде меншік иесінің келесідей құқықтарын айта кетейін олар: жер иелену, пайдалану және билік ету құқығы.

Жер иелену құқығы – жерді іс жүзінде иеленуді жүзеге асырудың заңмен қамтамасыз етілген мүмкіндігі.

Жер пайдалану құқығы – тұлғаның мемлекеттік меншіктегі жер учаскесін ақылы және ақысыз негізде шектеусіз мерзімге (тұрақты жер пайдалану) немесе белгелі бір мерзім ішінде (уақытша жер пайдалану) иелену және пайдалану құқығы.

Жерге билік ету құқығы – мемлекеттің Қазақстан Республикасы аумағындағы жердің заңдық тағдырын айқындаудағы заңмен қамтамасыз етілген құқығы, сондай-ақ жердің жеке меншік иесінің өз жер учаскесіне қатысты Қазақстан Республикасының заң актілерінде тыйым салынбаған мәмілелер жасауға құққығы[2.59].

Мемлекеттің жер қорына билік етуін шексіз деп тануға болмайды. Қазақстан Республикасының Жер кодексінде және Қазақстан Республиксының өзге де заң актілерінде белгіленген негіздерден басқа реттерде ешкімді де жер пайдалану құқығынан айыруға болмайды (ҚР ЖК 29-бабының 2-тармағы).

Қазақстан Республикасының Жер кодексінде жер учаскесін мәжбүрлеп алып қоюдың бірнеше түрі көрсетілген.

Біріншіден жер учаскесін мемлекет мұқтажы үшін сот шешімі бойынша алып қою, яғни меншік иесі немесе мемлекеттік емес жер пайдаланушы жер учаскесін мемлекет мұқтажы үшін мәжбүрлеп иеліктен шығарудың басталуы туралы қаулымен келіспесе не алып қойылатын жер учаскесін құны немесе басқа шарттар туралы онымен келісімге қол жеткізілмесе, жергілікті атқарушы орган жер учаскесін мемелекет мұқтажы үшін мәжбүрлеп иеліктен шығару туралы талап-арызбен сотқа жүгінуге құқылы. Жер учаскесінің меншік иесі немесе мемлекеттік емес жер пайдаланушы жер учаскесін мемлекет мұқтажы үшін мәжбүрлеп иеліктен шығару туралы хабарламаны алған сәттен бастап үш ай өткен соң, бірақ, жер учаскесін мемлекет мұқтажы үшін мәжбүрлеп иеліктен шығарудың басталуы туралы қаулыда көрсетілген мемлекет мұқтажы үшін мәжбүрлеп иеліктен шығаруды жүзеге асыру мерзімінен кешіктірмей жер учаскесін мемлекет мұқтажы үшін мәжбүрлеп иеліктен шығару туралы талап-арыз келтірілуі мүмкін. Жер учаскесін мемлекет мұқтажы үшін мәжбүрлеп иеліктен шығару туралы талап-ары бойынша азаматтық істер істі сотта қарауға дайындау аяқталған күннен бастап бір ай мерзімде қаралады және шешіледі.

Екінші бір түрі мақсаты бойынша пайдаланылмаған жер учаскесін меншік иесінен және жер пайдаланушыдан мәжбүрлеп алып қою. Жер учаскесін игерудің мерзімі мен шарттарын облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың, астананың, аудандардың, облыстық маңызы бар қалалардың жергілікті атқарушы органдары, аудандық маңызы бар қалалардың, кенттердің, ауылдардың, ауылдық округтердің әкімдері, ал арнайы экономикалық аймақ аумағында – тиісті әкімшілік-аумақтық бірліктің жергілікті атқарушы органдары немесе арнайы экономикалық аймақтың басқару органы жер учаскелерін беру жөніндегі осы Кодексте белгіленген өз құзыреті шегінде, осы аумақта жерді аймақтарға бөлуге және қала құрылысы регламенттеріне сәйкес белгіленген берілетін жер учаскесінің нысаналы мақсаты мен жердің құқықтық режиміне қарай айқындайды және ол сатыпалу-сату немесе жер пайдалану (жалдау) шарттарында көрсетіледі.

Егер құрылысқа арналған жер учаскесi оны беру туралы шешім қабылданған күннен бастапүш жыл (егер жобалау-сметалық құжаттамада анағұрлым ұзақ мерзім көзделмесе) ішінде мақсатыбойынша пайдаланылмаған жағдайда, онда Қазақстан Республикасы азаматтарының жеке тұрғын үйқұрылысына арналған жеке меншігіндегі жер учаскесін қоспағанда, мұндай жер учаскесi мәжбүрлеп алып қоюға жатады. Егер жеке тұрғын үй құрылысына арналған жер учаскесі дайын емес алаңдарда жер пайдалану құқығында берілген жағдайларда, мұндай жер учаскесін игеру мерзімі оны тиісті инженерлік (коммуналдық) инфрақұрылыммен қамтамасыз еткен кезден бастап есептеледі.

Үшіншісі Қазақстан Республикасының заңнамасын бұза отырып пайдаланылған жер учаскесін меншік иесінен және жер пайдаланушыдан мәжбүрлеп алып қою.Жер учаскесін немесе оның бір бөлігін Қазақстан Республикасының заңнамасын бұза отырып пайдалану Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексіне сәйкес жауаптылыққа әкеп соғады.

Егер жер учаскесінің меншік иесінің немесе жер пайдаланушының Қазақстан Республикасының заңнамасын бұзуы жер учаскесін нысаналы мақсаты бойынша пайдаланбауын білдірсе, онда жер учаскесінің меншік иесіне немесе жер пайдаланушыға анықталған бұзушылықтарды жою туралы нұсқаманы алған кезден бастап екі ай ішінде жер учаскесі орналасқан жер бойынша облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың, ауданның, облыстық маңызы бар қаланың жергілікті атқарушы органына, аудандық маңызы бар қаланың, кенттің, ауылдың, ауылдық округтің әкіміне оның нысаналы мақсатын өзгерту туралы өтініш білдіру құқығы беріледі.

Еңсерілмейтін күштің салдарынан туындаған жағдайларды қоспағанда, жер учаскесін немесеоның бір бөлігін пайдалану ауыл шаруашылығы жері құнарлылығының анағұрлым төмендеуіне неэкологиялық жағдайдың едәуір нашарлауына әкеп соққан жағдайларда, жер учаскесінің меншік иесінемесе жер пайдаланушы Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамасына сәйкес мемлекеткезалалды өтеуге міндетті.

Төртінші мақсаты бойынша пайдаланылмаған не Қазақстан Республикасының заңдарын бұза отырып пайдаланылған жер учаскесін мәжбүрлеп алып қою тәртібі туралы.Жер учаскелерінің меншiк иелерiнен және жер пайдаланушылардан жер учаскелерін Қазақстан Республикасы Жер Кодексiнің 92 және 93-баптарында көзделгендей мәжбүрлеп алып қою жер учаскесі орналасқан жербойынша жердің пайдаланылуы мен қорғалуына мемлекеттік бақылауды жүзеге асыратын органдардыңталап арызы бойынша сот тәртібімен жүргiзiледi [3].

Кепіл ұстаушыға хабарламаны сотқа талап арыз берген, жердің пайдаланылуы мен қорғалуынамемлекеттік бақылауды жүзеге асыратын тиісті орган жібереді.

Қазақстан Республикасы Жер Кодексінің 92 және 93-баптарында көзделген жағдайда жер учаскесiн мәжбүрлеп алыпқою туралы талап арыз Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексіндекөзделген жазалау шаралары қолданылғаннан кейін және жер учаскесін мақсаты бойынша пайдаланужөнінде және Қазақстан Республикасының заңнамасын бұзушылықтарды жою жөнінде шаралар қолдануүшін жер учаскесінің меншік иесіне немесе жер пайдаланушыға берілген нұсқаманың мерзіміөткеннен кейін беріледі.

Жер учаскесін мақсаты бойынша пайдалану жөнінде шаралар қолдану үшін мерзім – бір жыл, алҚазақстан Республикасының заңнамасын бұзушылықтарды жою жөнінде – жер учаскесін мақсаты бойыншапайдаланбау не Қазақстан Республикасының заңнамасын бұзу фактісі анықталған кезден бастап үш айболып белгіленеді.

Қазақстан Республикасының заңнамасын бұзушылықты жою қажеттілігі туралы нұсқама жеручаскесіне құқық ауыртпалығы ретінде «Жылжымайтын мүлікке құқықтарды мемлекеттік тіркеу туралы»Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес мемлекеттік тіркелуге жатады.

Жер учаскесі Қазақстан Республикасы Жер кодексінің 92 және 93-баптарында көрсетілген негіздер бойынша сотшешімімен жер учаскесінің меншік иесінен немесе жер пайдаланушыдан мәжбүрлеп алып қойылғанжағдайда, жер учаскесіне меншік құқығы немесе жер пайдалану құқығы (мемлекеттен сатып алынған,жер учаскесiне жалдау құқықтарына қатысты) Қазақстан Республикасының азаматтық іс жүргізузаңнамасында және Қазақстан Республикасының атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларыныңмәртебесі туралы заңнамасында белгіленген тәртіппен сауда-саттықта (конкурстарда, аукциондарда)сатылады.

Өтеусіз негізде берілген жер учаскесі сот шешімімен меншік иесінен мәжбүрлеп алып қойылған жағдайда, осы жер учаскесі жеручаскесінің меншік иесіне құнын өтеместен одан әрі қайта бөлу үшін арнайы жер қорына алынады.

Бұл ретте мұндай меншік иесінің ережелерді ескере отырып, жер учаскесін осы мақсаттар үшін өтеусіз негізде қайтадан алуғақұқығы бар.

Жер учаскесін мәжбүрлеп алып қою шығыстары шегерiлгеннен кейін және орындалуы жеручаскесінің және жер пайдалану құқығының кепілімен қамтамасыз етілген міндеттемелер бойыншаталаптар мөлшерінде кепіл ұстаушыға төленгеннен кейін түскен сома жер учаскесінің бұрынғыменшiк иесiне немесе жер пайдаланушыға төленедi.

Бiр жыл iшiнде кемiнде үш сауда-саттық (конкурстар, аукциондар) өткізілгеннен кейiнмұндай жер учаскесiн немесе оған жер пайдалану құқығын өткізу мүмкiн болмаған кезде жеручаскесi сот шешiмiмен арнайы жер қорына алынады.

Жер учаскесін мәжбүрлеп алып қою туралы заңды күшіне енген сот шешімі жер учаскесімәжбүрлеп алып қойылған тұлғаны жер учаскелері мәжбүрлеп алып қойылған тұлғалардың тиістітізіліміне енгізу үшін негіз болып табылады.

Жауапкершілік шарасы ретінде, жер учаскесін алып қою жер жер құқықтық жауапкершілік жүйесінде ерекше жағдайларда қолданылады. Жер құқықтық жауапкершілік жер заңдарының талаптарын жүйелі түрде бұзған жағдайларда қоданылады[4.17].

Жер учаскесін алып қоюмен байланысты құқықтық қатынастар және өзіне тән ерекшеліктері де бар.

Біріншіде, жер учаскесін алып қоюдың міндетті субъектісі мемлекеттік орган болып табылады (жергілікті атқарушы органдар немесе сот органдары). Бұл ретте егер жер учаскесін алып қоюдың міндетті субъектісі болып атқарушы биліктің мемлекеттік органдары танылса, онда қандай құқықтық қатынастар әкімшілік құқықтық қатынастар болып табылады.

Екіншіден, жер учаскесін алып қою кешенді құқықтық қатынастарды тудырады. Олар, жер құқықтық қатынастар, әкімшілік құқықтық қатынастар, азаматтық құқықтық қатынастар, тұрғын үй қатынастары және әлеуметтік қатынастар.

Үшіншіден, жер учаскесін алып қою көп жағдайда аты айтып тұрғандай еріксіз, мәжбүрлеу арқылы жүзеге асырылады. Яғни жер учаскесінің меншік иесінің немесе жер пайдаланушының еркінен тыс алынып қойылады және күштеу сипатына ие болады. Жер учаскесін алып қоюмен байланысты құқықтық қатынастардың қатысушылары болып заңда көрсетілген құқықтар мен міндеттерді иеленуші құқық субъектілер ғана бола алады. Бұл орайда мұндай құқықтық қатынас субъектілерінің барлығын жер учаскесін алып қоюдың субъектілері ретінде қарауға болмайды. Мысалы жер учаскесін алып қою кезінде делдалдық қызмет атқару негізінде (техникалық және өзге қызмет көрсетушілер) құқықтық қатынастарға қатынасушылар субъек ретінде танылмайдды. Жер учаскесін мемлекет қажеттіктері үшін алып қою процесі белгілі бір атқарушы органның қатысуымен жүргізіледі. Кез келген құқықтық қатынастарға кемінде екі субъект қатысуы тиіс. Жер учаскесін алып қоюды жүзеге асыратын субъектілерді былайша ажыратуға болады:

– әкімшілік тәртіп арқылы жер учаскесін алып қою – ол атқарушы биліктің әртүрлі деңгейіндегі мемлекеттік органдармен, яғни солардың шешімімен және қатысуымен жүзеге асырылатын алып қою. Мүнда меншік иесі мен жер пайдаланушыдан жер учаскесін мемлекет қажеттіліктері үшін алып қою және радиоактивті ластануға ұшыраған жерлерді алып қоюға жатады;

– жер учаскесін сот тәртібімен алып қою – жер учаскесін алып қою тек сот тәртібімен ғана жүзеге асырылатындығын білдіреді. Жер учаскесінің меншік иесі немесе жер пайдаланушы өзіне тиесілі жер учаскесін мақсатына сәйкес пайдаланбаса немесе заңдарды бұза отырып пайдаланса, сонымен қатар, жер учаскесі тәркіленген жағдайда жер сот тәртібімен алынады. Жер учаскесін мемлекеттік қажеттіліктер үшін алып қою кезінде меншік иесі ұсынылған шарттармен келіспесе, алып қою процессі сот тәртібімен жүзеге асырылады.

Сонымен қатар, жер учаскесін алып қою қатнастарының субъектілік құрамы жер учаскесін алып қою негіздеріне де тікелей байланысты болады. Әкімшілік тәртіп арқылы жер учаскесін алып қою көптеген мемлекеттік органдардың қатысуын қажет етеді. Мысалы, жер учаскесін мемлекет қажеттіктері үшін алып қою кезінде міндетті субъектілер болып: құзыретті орган; жер учаскесін алып қоюға мүдделі субъектілер (министрліктер, ведомстволар, заңды және жеке тұлғалар); алынып қоятын жер учаскесінің меншік иелері немесе жер пайдаланушылар; жер ресурсарына басқаруға байланысты аумақтық комитеттер, жергілікті сәулет және қала құрылысы органдары; аумақтық қоршаған ортаны қорғау басқармасы; санитарлық эпидемиологиялық органдары; өрт қауіпсіздік органдары тағы басқа.

Жер учаскесін алып қоюды әртүрлі негіздер бойынша жіктеп қарастыруға болады:

Қайтарымдылық сипатына қарай жер учаскесін алып қоюды екі санатқа бөліп қарастыруға болады:

жеручаскесінің меншік иесіне немесе жер пйдаланушы келтірілген шығындардың барлығын өтеу арқылы. Бұған жер учаскесін меншік иесінен немесе жер пайдаланушыдан мемлекет қажеттіктері үшін алып қою, мақсатына сәйкес пайдаланылмаған немесе заңдарды бұза отырып пайдаланылған жер учаскесін алып қою, тең келетін жер учаскесін бере отырып радиоактивті ластануға ұшыраған жер учаскесін алып қою;

жеручаскесін ақысыз яғни қайтарымсыз алып қою. Ол меншік иесі мен жер пайдаланушының міндеттемелері бойынша жер учаскесінен немесе жер пайдалану құқығынан өндіріп алу немесе тәркілеу.

Жер учаскесін алып қоюдың мақсатына қарай мынадай топтарға жіктеуге болады:

жеручаскесін алып қоюдың жауапкершілік шарасы ретіндежүзеге асырылуы. Жер учаскесін меншік иесі мен жер пайдаланушының міндеттемелері бойынша алып қоюда жерді алып қою міндеттемені орындамағаны үшін азаматтық құқықтық санкция ретінде қолданылады. Меншік иесінен немесе жер пайдалнушыдан жер учаскесін заңда көрсетілген белгілі бір мерзім ішінде пайдаланбағаны немесе заңды бұза отырып пайдаланғаны үшін алып қою жер құқықтық жауапкершілік болып табылады. Меншік иесінің немесе жер пайдаланушының жер учаскесін тәркілеу қылмыстық құқықтық жауапкершілік шарасы ретінде жүзеге асырлады.

меншікиесі мен жер пайдалнушыдан жер учаскесін алып қою ешқандай да жауапкершілік шараларын көздемейді, ол тек қана мемлекеттің қажеттіктерін қанғаттандыру үшін жүзеге асырылады. Бұл жер учаскесін мемлекет қажеттіктері үшін алып қою немесе төтенше жағдайлар кезінде жер учаскелерін меншік иесі мен жер пайдаланушылардан уақытша алып қою.

Жер учаскесін алып қоюдың келесі жіктелуі оның субъектілеріне байланысты болады.

жер учаскесін мәжбүрлі түрде алып қоюды сот тәртібі арқылы жүзеге асырылады; меншік иесі мен жер пайдаланушыдан жер учаскесі сот тәртібі арқылы тек жер учаскесін тәркілеген жағдайда және жер учаскесін мақсатына сәйкес пайдаланбағанда немесе заңдарды бұза отырып пайдаланғанда ғана міндетті түрде жүзеге асырылады.

жер учаскесін мәжбүрлі түрде алып қоюды әкімшілік тәртібі арқылы жүзеге асырылуы; жер учаскесін мақстана сәйкес, пайдаланбаған немесе заңдарды бұза отырып пайдаланған меншік иесі мен жер пайдаланушыдан жер учаскесін алып қою әкімшілік сипаттағы сот тәртібімен жүзеге асырылады. Меншік иелерінен немесе жер пайдаланушылардан жер учаскесін мақсаты бойынша пайдаланбағаны немесе заңдарды бұза отырып пайдаланғаны үшін алып қою жер ресурстарын басқару жөніндегі аумақтық органның талап-арызы бойынша сот тәртібімен жүргізіледі[5.101].

ӘДЕБИЕТТЕР

1.Стамқұлов Ә.С., Стамқұлова Г.Ә. Жер құқығы. Алматы: Заң әдебиеті, 2006. – 334 бет.

2.Л.Қ. Еркінбаева, Г.Т. Айғаринова, Қазақстан Республикасының жер құқығы. Алматы: Жеті жарғы, 2010. – 312 бет.

3. Қазақстан Республикасының Жер кодексі. 2003, 20 маусым // Әділет анықтама жүйесі.



4. А.Х Хаджиев. Земельное право Республики Казахстан. Общая часть. Алматы: Данекер, 2001. – 295 бет.

5. Бектұрғанов Ә.Е. Қазақстан Республикасындағы жер құқық қатынастары. Алматы: Жеті жарғы, 1997. – 240 бет.

Достарыңызбен бөлісу:


©melimde.com 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет