Басқару есебінің негізгі мақсаттарының бірі қаржыландыру, табыстылық, қайтарымдылық және тиімділік талаптарына сай басқару шешімдерін қабылдау болып табылады



жүктеу 0.53 Mb.
бет1/3
Дата06.03.2017
өлшемі0.53 Mb.
  1   2   3

КІРІСПЕ
Нарықтық экономика жағдайында кез келген кәсіпорын немесе мемлекет тұрақты дамуын қамтамасыз етуді немесе жаңадан құруды мақсат етсе міндетті түрде қаржылық жоспарлауды жасап, жетілдіруі оны альтернативтермен салыстырып тиімідісін таңдауы қажет. Кәсіпорынның дамуында жаңа стратегияларды жасауда басқару есебінің мағынасы мен рөлі күшейе түсуде.



Басқару есебінің негізгі мақсаттарының бірі қаржыландыру, табыстылық, қайтарымдылық және тиімділік талаптарына сай басқару шешімдерін қабылдау болып табылады. Сондықтан да қазіргі катал нарықтық экономикада басқару есебінің рөлі өте маңызды.

Халықаралық экономикалық қатынастарда болып жатқан түбегейлі өзгерістер қатарына инновация, инвестициялық жоба және инвестициялық қызмет сияқты үрдістер кіреді. Негізгі мақсат – бар материалдық-техникалық базаны жаңарту, өндіріс көлемін арттыру, қызметтің жаңа түрлерін меңгеру. Ал бұл аталған мақсаттарға қол жеткізу үшін күрделі салымдардың, яғни инвестициялардың қажет екені айқын

Инвестиция – болашақта үлкен айырмашылық (яғни ағымдық пен болашақтағы) тұтынуды қамтамасыз ететін, болашақтағы жоғары табысты алу мақсатында ағымдық тұынудан бас тарту. Кез келген инвестициялық қызметтің түрі, оған капитал жұмсау немесе инвестициялау барысында арнайы инвестициялық жобаның болуын талап етеді.

Инвестициялық жоба – бұл мүліктік объектілерді және техникалық үдерістерді жүзеге асыруға қажетті материалдық қаржылай еңбекпен және инвестициялық мақсаттарға жету бойынша жұмыс жүргізу үшін қажетті ұйымдастырушылық-техникалық құжаттардың пакетін, сондай-ақ олардың орындалуымен байланысты басқару шешімдерін және шараларын қамтитын, көздеген мақсатқа немесе нәтижеге бағытталған жүйе болып табылады.



Курстық жұмыстың тақырыбының өзектілігі – кез келген инвестициялық жобаны енгізгенде күтілетін табыстың маңыздылығы. Өйткені инвестициялық жоба салым салу арқылы табыс табу мақсатында іске асырылады. Қазіргі нарықтық экономиканың маңыызды шарттарының бірі де осы, артық айналымнан тыс қаржыны немесе негізгі құралдарды және тағы басқа ұзақ мерзімге қолданылып табыс таба алатын салымдарды тиімді ұйымдастырып қолдану болып отыр..

Курстық жұмыстың мақсаты – экономикалық өсудің инвестициялық тәуелділігін зерттеу арқылы инвестициялық жобаны ендірудегі табысты анықтауды қарастырып оның тиімділігіне негіздеме беру, жобаларды бағалаудың халықаралық әдістемесін Қазақстандық кәсіпорын жағдайына сәйкестендіру болып табылады.

Курстық жұмыстың мақсатына жету үшін келесідей міндеттер қойылған:

– инвестиция және инвестициялық жоба түсініктерін;

–инвестициялық қызмет объектілері мен субъектілері және инвестициялық қызметті мемлекеттік реттеу;

– инвестициялық жобалардың өмірлік циклі мен кезеңдері;



инвестициялық жобаларды бағалау әдістері және инвестициялық жобалардың тиімділігін талдау;

– инвестициялық жобаларды қаржыландыру көзі және оның негізгі әдістері;

– инвестицияның пайдалылық индексі, инвестициялық жобаның коммерциялық тиімділігін бағалау және пайданың есептік нормасы.

Курстық жұмыстың тәжірибелік маңыздылығы.Алдын ала жасайтын талдаудың негіізгі бағыты болып инвестицияның экономикалық тиімділік көрсеткіштерін анықтау табылады, яғни жобада қарастырылған капиталдық салымдардың қайтарылуы әдеттегідей есептерде, уақытша аспектісіне көңіл бөлінеді. Кәсіпорын бірнеше альтернативтік инвестициялық жобасы бар жағдайлар кездескенде, әр жобаның тиімділігін, табыстылығын талдай келе шешім қабылдайды. Яғни капитал салымдарын кәсіпорынға жорамалданылған шығындар сомасынан көп әкелетін жобадарға салу қажет.

Курстық жұмыстың құрылымы 8 сурет, 5 кесте, кіріспе, екі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттерден тұрады.

1 ИНВЕСТИЦИЯ ЖӘНЕ ИНВЕСТИЦИЯЛЫҚ ЖОБА түсініктері мен ОЛАРДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ


    1. Инвестиция және инвестициялық жоба түсініктері

Қазақстандық экономикада «инвестиция» термині нарықтық қатынастарға көшу кезеңінен бастап қолданыла бастады. Инвестицияның синонимі капитал жұмсалымы, бірақ тәжірибе көрсеткендей, «инвестиция» түсінігі кең мағынаны білдіреді. «Инвестиция» термині латын тілінен аударғанда – кейіннен табыс алу мақсатында капиталға салым салу дегенді білдіреді.

ҚР «Инвестициялар туралы» Заңына (08.01.2003ж) сәйкес, инвестициялар – бұл лизинг шартын жасаған кезден бастап қаржы лизингі заттарын, сондай-ақ оларға құқықтарды қоса алғанда заңды тұлғаның жарғылық капиталына инвестор салатын мүліктің барлық түрлері немесе кәсіпкерлік қызмет үшін пайдаланылатын тіркелген активтерді ұлғайту, сондай-ақ концессионердің (құқық мирасқорының) концессия шарты шеңберінде жасаған және алған тіркелген активтері[1].

Отандық және шетелдік әдебиеттерде «инвестиция» түсінігіне әр түрлі анықтама береді.

Әлеуметтік-экономикалық мазмұны бойынша инвестициялар қоғамдық-пайдалы қызметтерді атқарады және оларға келесілер жатады:


  1. Өндірістік, өндірістік емес салалардағы жай және ұдайы өндіріс үдерісін қамтамасыз ету.

  2. Өндірістік үдерісті қайта жаңарту үшін тозған негізгі қорларды және қолданылған шикізат пен материалдардың орнын толтыру.

  3. Капиталдық, қаржылық салымдарды жұмсау негізінде бір саладан басқа тартымды салаларға капиталды аулару.

  4. Адам әлеуетін, жаңа технологиялар мен материалдарды дамыту.

  5. Болашақтағы экономикалық өсу үшін негізді қалау.

  6. Қажетті шикізат базасын құру[5].

Инвестицияның инвестиция объектісіне, бағытына, меншік нысанынына және тағы басқа көрсеткіштерге байланысты бірнеше (Сурет 1) түрлері ажыратылады.

Сонымен қатар, ұдайы өндіріс үдерісіне қатысу деңгейіне қарай нақты инвестициялардың келесідей түрлері бар:



  • Реинвестициялар, олар өндірістік капиталдың тозған бөлігін жөндеуге бағытталада;

  • Нетто-инвестициялар, олар өндірістік үдерісті ұлғайту, қайта құру және модернизациялау үшін бағытталады;

  • Брутто-инвестициялар, реинвестиция мен нетто-инвестициялар жиынтығынан тұратын, өндірістің ұлғаюына және халықтың өмір сүру деңгейін жоғарылатуға ықпал келтіру арқылы өндірістік, ұдайы өндірісітің үздіксіздігін қамтамасы ете алады.


Инвестицияның түрлері


Меншік нысанына байланысты қалыптасу көздері

Негізгі капиталды жаңартудағы рөліне байланысты

Инвестиция-лау объектісіне әсер ету дәрежесіне байланысты

Мақсатты бағытталу-ына байланысты


Мемлeкет-тік инвестиция-

лар


Жалпы инвестиция-лар

Материал-дық активтерге

Тікелей инвести-ция



Таза инвестиция-лар

Қаржылық активтерге



Жеке инвестиция-лар

Портфел-ді инвести-ция



Материал-дық емес активтерге



Жарамсыз-дықтың орнын толтыратын инвестиция-лар




Шетелдік инвестиция-лар

Сурет 1. Инвестицияның түрлері


Кез келген инвестициялық қызметтің түрі, оған капитал жұмсау немесе инвестициялау барысында арнайы инвестициялық жобаның болуын талап етеді.

Инвестициялық жоба – бұл мүліктік объектілерді және техникалық үдерістерді жүзеге асыруға қажетті материалдық қаржылай еңбекпен және инвестициялық мақсаттарға жету бойынша жұмыс жүргізу үшін қажетті ұйымдастырушылық-техникалық құжаттардың пакетін, сондай-ақ олардың орындалуымен байланысты басқару шешімдерін және шараларын қамтитын, көздеген мақсатқа немесе нәтижеге бағытталған жүйе болып табылады[7].

Инвестициялық жобаларға тұрғын үй, құрылыс, үй объектілерін салу жобасы, инвестициялық портфельді қалыптастыру, ғылыми-зерттеу жұмыстарын зерттеу жобалар, жаңа техника мен озық технологияларды игеру жобасы, кәсіпорындарды қайта құру және кеңейту жобалары, кинофильмдерді шығару жобалары, аймақты қамту және тағы басқа жобалар жатады.

Кез келген жобаны қаржыландыру мен несиелеуге инвестиция жұмсау жекелеген тәуекел түрлерімен анықталады. Сондықтан инвестицияны жұмсамас бұрын жобалау жүргізу қажет. Жобалық жұмыс маңызды болып табылады, себебі инвестицияны тиімді пайдалану жобалау нәтижесіне тікелей тәуекелді[2].

Барлық инвестициялық жобаларды төрт түрге бөлуге болады:


  • тәуелсіз;

  • өзара шешуші;

  • өзара толықтырушы;

  • өзара ықпал етуші.

Инвестициялық жобалар басқалардың жүргізілуіне әсер етпеген жағдайда ол тәуелсіз болып табылады.

Өзара шектеуші – бұл жоба кезінде біреуінің әсерінен басқалардың жүзеге асырылу мүмкіншілігі болмайтын жобалар.

Инвестициялық жобалар бір уақытта қабылданып немесе кері қайтарылса, олар өзара толықтырушы болып табылады.

Ал, өзара ықпал етуші – бұл жүзеге асырылу әсерінен қосымша тиімділік әкелетін жобалар.

Инвестициялық жобаның мақсаты – белгілі бір арасында қалаған нәтижеге қол жеткізу. Ал, инвестициялық жобаның объектілері жаңа құрылған өндіріс, сонымен бірге қалпына келтіру, кеңею өндірісі болып табылады.

Инвестициялық жобаның ерекшеліктеріне байланысты типтерге:



  • шағын жобалар;

  • ірі жобалар;

  • мульти жобалар;

  • халықаралық жобалар деп бөлуге болады.

Шағын жобалар – бұл өзінің ерекшелігіне байланысты өте аз шығынды қажет ететін, мақсаты – пайда табу болып табылатын шағын кәсіпкерлікті жүзеге асыруға бағытталған шаралар кешенін сипаттайды. Шағын жобаларды іске асыру мерзімі – қысқа және орта мерзімді болады.

Ірі жобалар – бұл белгілі бір ортақ мақсатқа арналған көптеген жобалардан тұратын мақсатты бағдарламаны білдіреді. Бұл бағдарламалар халықаралық, мемлекеттік, ұлттық, аймақтық, салааралық және аралас болып келеді. Бұл Инвестициялық жоба құндылығымен немесе капитал сиымдылығы 1 млрд. доллардан асатын қаражатты қажет ететін, іске асырылу мерзімі ұзақтығымен, сондай-ақ, инфрақұрылымдарға кететін шығындармен және әлеуметтік-экономикалық ортаға негізделген ықпалмен байланысты басқа жобалардан өзара ерекшеленеді. Жобаларды іске асыру мерзімі ұзақ мерзімді болып келеді.

Мульти жобалар – бұл жұмыс істеп тұрған кәсіпорындарды қайта құру, жаңғырту және жаңакдан құру мақсатындағы бағдарламаларды білдіреді. Бұл жобаларды іске асыру мерзімі – қысқа және орта сипатта болады[3].

Халықаралық жобалар – экономсикада біршама күрделі және құнды, сонымен қатар атқаратын рөліне байланысты басқалардан ерекше. Бұл жобаның басты ерекшелігі – оны іске асыру барысында нарықтан қажетті құрылыстық жобалар мен материалдар алынып пайдаланылады. Сондай-ақ, ортақ мақсаты бар және бірлескен түрде қаржыландыруды қажет ететін бағдарламаны сипаттайды. Халықаралық инвестицияға қатысушы мемлкеттер немесе қаржылық ұйымдар арасында алдын-ала жасалынған келісім-шарттар негізінде жүргізіледі.

Қорытындылай келе, инвестициялық жоба – бұл мүліктік объектілерді және техникалық үдерістерді жүзеге асыруға қажетті материалдық қаржылай еңбекпен және инвестициялық мақсаттарға жету бойынша жұмыс жүргізу үшін қажетті ұйымдастырушылық-техникалық құжаттардың пакетін, сондай-ақ олардың орындалуымен байланысты басқару шешімдерін және шараларын қамтитын, көздеген мақсатқа немесе нәтижеге бағытталған жүйе болып табылады және инвестициялық жобалар табыс табудың негізгі көзі ретінде сипатталады.


    1. Инвестициялық қызмет объектілері мен субъектілері және инвестициялық қызметті мемлекеттік реттеу

Инвестициялық қызмет объектілеріне жаңадан қалыптастырылған және жаңаландырылған негізгі қорлар мен айналым құралдары, бағалы қағаздар, мақсатты ақшалай салымдар, ғылыми-техникалық өнімдер, меншіктің басқа да объектілері, оған қоса мүліктік құқық пен интелектуалды меншік құқығы да жатқызылады.


Инвестиция объектілері

Авмивыиньпзэкплзраиыри.ыИитоатмщвж



Ғылыми-техникалық өнімдер

Пайлар, акциялар және т.б. бағалы қағаздар

Ақша қаражаты, банктік салымдар



Авторлық құқықтан туындайтын интеллектуалды меншікке құқық, “ноу-хау”

Жылжитын және жылжымайтын мүлікке құқық(ғимарат, құрал-жабдықтар, машина)

Сурет 2. Инвестиция объектілері

Инвестициялық қызметтің субъектілеріне инвесторлар (инвестициялық іс-әрекетті жүргізетін жеке және заңды тұлғалар), тапсырыс берушілер, жұмысты орындаушылар, инвестициялық іс-әрекеттің объектілерін қолданушылар , сонымен бірге жеткізушілер, заңды тұлғалар (банкілер, қамсыздандыру ұйымдары, инвестициялық қорлар) және басқа да инвестициялық үдерістің қатысушылары жатады.

Инвестициялық үдерісті жүзеге асыруда инвесторларға аса мән беріледі, инвестор деп болашақта табыс алу мақсатымен инвестициялық жобаға меншікті қаражатын салатын жеке және заңды тұлғаларды айтады. Капитал нарығы тұрғысынан инвесторларды екі типке бөледі: акционерлер және лендерлер. Акционерлер өзінің қаражатын инвестициялау арқылы ағымдағы пайданың бір бөлігін алу құқығына ие болса, ал лендерлер тұрақты процент түрінде табыс алу құқығын иеленетін тұлғалар. Инвестициялық қызмет объектілерінің сипаттамасына тоқтала кетейік.



  1. Қайта құрылатын немесе кеңейтілген кәсіпорындар, ғимараттар, құрал-жабдықтар(негізгі қорлар);

  2. Мемлекеттік, аймақтық, өзгеде деңгейдегі бағдарламалар.

Нақты инвестициялар объектілері



  1. Бағалы қағаздар, оның ішінде мемлекеттік облигациялар, облигациялар, вексельдер, чектер, депозиттік және жинақ сертификаттары, ұсынушының банк жинақ кітапшасы, коносамент, акция, т.б.

  2. Инфляциядан сақтану, сондай-ақ елдегі саяси және экономикалық дағдарыстан қорғану мақсатында халықтың жинаған қағаз ақшалары немесе алтыны.



Қаржылық инвестициялар объектісі



Технологиялар, қызметкерлер біліктілігі,ғылыми зерттеулер нәтижелері

Интеллектуалды инвестициялар объектісі

Сурет 3. Инвестициялық қызмет объектілеріне сипаттама.

Жалпы инвестор инвестииця объектілерін және нәтижесін иемденуге, пайдалануға және басқаруға құқығы бар. Сонымен қатар сауда қызметтерін жүргізуге, әртүрлі кәсіпорындарға қайта және қосымша капитал салуға, бағалаы қағаздар және капитал салудың басқа да түрлерінен алынған табысты иемденуге құқылы[18].

Инвестор болып мыналар табылады:



  • Мемлекеттік және белгілі аумақтың мүліктерге немесе мүліктік құқыққа ие мекемелер;

  • Азаматтар, соның ішінде шетелдік тұлғалар;

  • Кәсіпорын, кәсіптік бірлестік және басқа заңды тұлғалар, оның ішінде шетелдік заңды тұлғалар, мемлекеттік және халықаралық ұйымдар.

Инвестициялық қызмет субъектілері келесі белгілері бойынша жіктеледі:

    1. Кәсіпорынның ағымдағы қызметінің бағытына қарай:

  • Институционалды инвесторлар;

  • Жеке инвесторлар.

2. Инвестициялау мақсатына қарай:

- стратегиялық;

- венчурлық;

- қоржынды(портфельді) инвесторлар.

3. Резидент болуына байланысты:

- отандық;

- шетел инвесторлар болып бөлінеді.


Жеке және заңды тұлғалар



Инвесторларды топтастыру

Тапсырыс берушілер



Резидент болуына байланысты:

- отандық;

- шетел инвесторлар болып бөлінеді.

Мердігерлер



Капитал салымдары объектілерін пайдаланушылар



Инвестициялау мақсатына қарай:

- стратегиялық;

- венчурлық;

- қоржынды(портфельді) инвесторлар.





Кәсіпорынның ағымдағы қызметінің бағытына қарай:

-Институционалды инвесторлар;

- Жеке инвесторлар.

Сурет 4. Инвестициялық қызмет субъектілерінің жіктелуі.

Инвестициялық қызметті мемлекеттік реттеуге тоқтала кетейік. Инвестициялық қызметті реттейтін заңдар мен нормативтік актілердің қабылдануы мемлекеттік инвестициялық саясатты жүзеге асырудың маңызды шарты болып табылады.

Мемлекеттік инвестициялық саясат-жоғары технологиялар мен ғылымның негізінде негізгі қорлардың өсуі мен жаңартылуына бағытталатын қаржы салымының көлемін, құрылымын және бағытын анықтайтын шаралар жүйесі. Бұл саясаттың заңнамалық негізі әртүрлі нысандағы инвестициялық қызметті реттейді[6].

Инвестициялық қызметтің құқықтық реттелу деңгейі елдегі инвестициялық ахуалды сипаттайтын маңызды элементтердің бірі болып табылады. Мемлекеттік инвестициялық саясаттың ажырамас бөлігі болып жергілікті өзін-өзі басқару органдарымен (облыстық және қалалық әкімдіктер) өзара байланыста жасалатын және жүзеге асырылатын аймақтық (өңірлік) инвестициялық саясат табылады.

Қазақстан Республикасында инвестициялық қызмет мына заңнамалық құжаттармен реттеледі:



  1. “Тікелей инвестицияларды мемлекеттік қолдау туралы” Қазақстан Республикасының 1997жылғы 28ақпандағы Заңы;

  2. “Шетелдік инвестициялар туралы” Қазақстан Республикасының Заңына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 18 шілдедегі Заңы;

  3. “Қаржылық лизинг туралы” Қазақстан Республикасы 2000 жылғы 5 маусымдағы Заңы;

  4. “Бағалы қағаздар рыногы туралы” Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 2 шілдедегі №461 Заңы.

  5. “Инвестициялар туралы” Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 8 қаңтардағы №373-II Заңы (05.07.2008 ж. Өзгерістер мен толықтырулар енгізілген.)

Бастапқы екі заң “Инвестициялар туралы” Заң қабылданғаннан кейін өз күшін жойған болып есептеледі. “Инвестициялар туралы” Заңның қабылдануы Қазақстан Республикасының қолайлы инвестициялық ахуалын қалыптастыруға, экономикалық жаңа инвестициялық жобаларын тартуға ықпалын тигізді. Аталған Заң актілері отандық және шетел инвесторларына тең жағдайды қамтамасыз етті.

Қазақстанда мемлекеттік инвестициялық саясатты жүргізетін уәкілетті орган–Индустрия және сауда министрлігі[17].

Қазіргі таңда еліміздің алдында тұрған стратегиялық міндеттердің бірі-әрдайым елге экономикалық өсу бағдарламасын іске асыруға мүмкіндік беретін тікелей және қоржындық инвестицияларды тарту болап табылады. Мемлекет бұл бағытта бірнеше мынадай қызметтер атқарады:


  1. Белгілеу қызметі-мемлекеттің алдағы даму кезеңіне инвестициялық саясаттың міндеттерін белгілеп, стратегиялық мақсаттары мен басымдықтарын анықтауы.

  2. Мемлекеттің жұмылдыру қызметі-бұл белгіленген мақсаттарды шешу үшін инвестициялық ресурстарды тарту көздері мен жолдарын іздестіру.

  3. Ынталандыру қызметі-мемлекеттің инвестициялық саясаттың басым міндеттерін сөзсіз жедел жүзеге асыруы. Бұл қызмет бюджет-салық жеңілдіктерін беру және оффшорлық аймақтарды құру, ақша-несие саясатының құралдары арқылы жүргізіледі.

  4. Бақылау қызметі-шаруашылық субъектілерінің инвестициялық үдерісті жүзеге асыруда мемлекет белгілеген экономикалық және құқықтық нормаларды сақтауын мемлекет тарапынан қадағалау.

Тікелей мемлекеттік реттеу-мемлекеттік инвестициялауда, пайдалы қазба кен орындарын пайдалану аумағында, мемлекеттік меншік объектілерін жекешелендіруде, қазыналық және ақша-несие саясатын жүргізу барысында жүзеге асырылады.

Инвестициялық үдерістерді жанама реттеу-мемлекетпен инвесторлардың құқықтарының кепілдігін қамтамасыз етуді, сондай-ақ инвестицияны қолдауды жүзеге асыру[16].



Қорытындылай кететін болсақ, мемлкеттік инвестициялық саясат-бұл экономиканы көтеру, өндірістік тиімділікті арттыру, әлеуметтік мәселелерді шешу, елде инвестициялық қызметті жандандыру мақсатында барлық шаруашылық субъектілері үшін қолайлы жағдайлар жасаудағы мемлекеттің мақсатты бағытталған шаралар жиыны.

    1. Инвестициялық жобалардың өмірлік циклі мен кезеңдері

Кез келген инвестициялық жоба оның жүзеге асырылуымен байланысты және табыс алу мақсатымен қарастырылады. Сондықтан алған қойған мақсаттардың жүзеге асырылу кезеңі инвестициялық жобаның өмірлік циклі деп аталады. Сонымен қатар, кез келген инвестициялық жоба – оны дайындау, іске асыру барысында 3 кезеңді басынан өткізеді:

  • инвестициялау алдындағы;

  • инвестициялау;

  • жаңадан құрылған объектілерді игеру және пайдалану.

І кезең. Инвестициялау алдындағы кезеңнің өзі үш сатыдан тұрады:

  • инвестицияға қажетті ресурстарды іздестіру;

  • жобаны алдын-ала дайындау, яғни оның жобалық сметасының құжаттарын дайындау;

  • жобаны жасауды аяқтау және оның техникалық, экономикалық және қаржылық тиімділігін қабылдау.

Сондай-ақ, бұл кезеңде келесідей шаралар жүзеге асырылады:

  • инвестициялық санаға жобалық идеялардың ауысу мақсатымен инвестициялық мүмкіндіктерді анықтау;

  • жобаның жағымды және жағымсыз жақтарын көру мақсатында техника-экономикалық дайындық;

  • жобаның жақтарының нақты артықшылықтары мақсатымен бизнес-жобаның бөлшектерін құру;

  • жобаның сараптамасы.

ІІ кезең. Инвестициялау кезеңі де үш сатыдан тұрады:

  • келісім жасау, тендер жұмыстарын ұйымдастыру;

  • құрылыстық, монтаждық жұмыстарды ұйымдастыру;

  • жоба бойынша құрылыс жұмыстарын аяқтау.

Шаралары:

  • инвесторлармен, жабдықтаушылармен, мердігерлермен жүргізілетін мәмілелердің. Келісім-шарттардың қорытындылары;

  • тартылған инвестицияның көлемін анықтау;

  • құрал-жабдықты монтаждау;

  • жер учаскесін алу;

  • өндірістің бас жоспарын дайындау;

  • мамандарды қабылдау және оқыту;

  • маркетинг жүргізу.

ІІІ кезең. Жаңадан құрылған объектілерді игеру және пайдалану кезеңі де үш сатыдан тұрады:

  • монтаждау;

  • өндірісті іске қосу;

  • жобаны аяқтау және пайдалануға беру.

Шаралары:

  • өндіріс мониторнигі, яғни нақты мәліметтерден жоспарланған мәліметтермен салыстыру;

  • теріс жақтарды табу және олардың себептері[15].

Жоғарыда аталып өткен кезеңдердің жүргізілуінің өзіндік тәртібі болады:

  1. инвестициялау ресурстарын іздестіруде қайта өңдеуге және өндірістік мақсатқа пайдалануға арналған пайдалы қазба байлық немесе табиғи ресурстардың ьолуы негізінде шарт ьолып табылады. Сондай-ақ, бұл сатыда сұраныс пен ұсынысқа әсер ететін демографиялық, әлеуметтік және экономикалық факторлар да есепке алынады. Жобаны инвестициялау мүмкіндігін іздестіруге импортқа орын ауыстыратын өнімдер көлемі, сондай-ақ экспорттық маңызы бар тауарлар мен қызметтер көлемі талданады.

  2. Кез келген инвестициялық жоба алдын-ала дайындалып, жасауды аяқтағаннан кейін қарастыруды талап етеді. Жобаны қарастыру барысында жобаға қажетті әр түрлі ресурстар бойынша, сондай-ақ жобаға қатысушылар оларға өзара келісім-шартпен келісімдер жасайды. Инвестициялық жобаны іске асырудың бұл кезеңінде маркетингтік зерттеулер жасау, сонымен қатар қадрлардың немес мамандардың біліктілігін байланысты маңызды мәселелер қарастырылады.

  3. инвестициялық жобаны жасаудың үшінші кезеңі бұл іске асырылған жобаның нәтижесінде пайда болады. Жаңа объектіні оның тапсырушысына кілтін беруден бастай отырып, оны қабылдау және қосу шаралары және тағы сол сияқты жұмыстар атқарылады. Сонымен қатар, бұл кезеңде пайдаланылатын бұл объектінің құрал-жабдықтарын айырбастау және инновациялауға байланысты мәселелер қамтылады.

2 ИНВЕСТИЦИЯ ОРТАЛЫҒЫ БОЙЫНША ЕСЕП ЖҮЙЕСІ


2.1 Инвестициялық жобаларды бағалау әдістері және инвестициялық жобалардың тиімділігін талдау

Уақыт параметірі ескерілуіне немесе ескерілмеуіне байланыссыз инвестициялық қызметтерді зерттеуде қолданылатын критерилерді келесі екі топқа бөлуге болады:

А) Дисконттауға негізделген

В) Есептеуге негізделген

Бірінші топтағы әдістерге:


  • таза келтірілген құн (NPV);

  • таза терминалдық құн (NTV);

  • инвестициялар рентабельділігінің индексі (PI);

  • пайданың ішкі нормасы (IRR);

  • инвестицияның дисконтталған өтелу мерзімі (DPP);

Ал екінші топқа:

  • инвестициялардың өтелу мерзімі (PP);

  • инвестициялардың тиімділік коэффициенті (ARR).

Енді, жоғарыдағы аталған инвестициялық жобаларды бағалау әдістерінің критерийлерін ауқымырақ қарастырайық.

1.Таза келтірілген құнды есептеу әдісі

Бұл әдістің негізінде компания иелерінің басты мақсаттары жатыр, яғни фирманың құндылығын көтеру, бұл оның нарықтық құнының сандық бағасын көрсетеді. Алайда, инвестициялық жобалар бойынша шешімдерді қабылдау жиі компания иелерімен емес, оның басқарма жұмысшыларымен ойластырылып іске асады. Сондықтан бұл жерден көретініміз, меншік иелері мен басқарманың мақсаттары бәсекелес, яғни ішкі фирмалық келіспеушіліктер ескерілмейді.

Бұл әдіс бастапқы инвестициялар көлемі (/с) мен жоспарланған мерзімде оның әкелетін дисконтталған таза ақша ағынына қатынасымен анықталады. Ақша қаражаттарының ағыны уақыт бойынша бөлінетін болғандықтан, ол "r" мөлшерлемесі бойынша дисконтталады. Ол инвестициялаған капиталға келетін жыл сайынғы қайтару пайызынан туындайды және оны аналитик (инвестор) өз бетінше тағайындайды[9].

Мысалы, мынандай болжам жасалынды, n жыл ағымында инвестиция (/с) жұмсалынады, ол бойынша жылдық табыс көлемі Р1,Р2, ..... Рn.. Дисконтталған табыстардың жалпы жиналған мөлшері (PV) және таза келтірілген құн (NPV) сәйкесінше келесі формулалармен есептелінетін болды:

(1)

(2)

Жоғарыда атап көрсетілгендей кез-келген компанияның барлық іс-әрекеті мақсатқа жету үшін орындалады. Компания иелері тұрғысынан NPV критериіне төмендегідей экономикалық түсінік беруге болады:



  • Егер NPV<0, онда жобаны қабылдау кезінде компанияның құны төмендейді, яғни компания иелері шығынға ұшырайды.

  • Егер NPV=0, онда жобаны қабылдау кезінде компанияның құны өзгеріссіз қалады, яғни оның иелерінің қаржылық жағдайы бір қалыпта қалады.

  • Егер NPV>0, онда жобаны қабылдау кезінде компанияның құны, сонымен қатар иелерінің қаржылық жағдайы өседі.

NPV=0, болған жағдайды ауқымырақ қарайық. Бұл жағдайда, шын мәнінде, компания иелерінің жағдайы өзгеріссіз қалады, алайда, алдында атап өткенімдей, инвестициялық жобаларды басқарушы персонал жиі қабылдайды, сонымен қатар бұл жағдайда менеджерлер өз таңдауына ие болады. Алайда, NPV=0 тұжырымы оң нәтижеге де ие болады- жобаны іске асырғанда өндіріс көлемі өседі, яғни компанияның ауқымы өседі.

Компанияның ауқымының өсуі жағымды жағдай болғандықтан (мысалы, менеджерлер жағынан мынандай көзқарас: ірі компанияда жұмыс істеген пристижді, сонымен қатар, еңбекақысы да көп жағдайларда жоғары), жоба қабылданады[10].

Жылдар бойынша табыстылықты жоспарлағанда мүмкін болғанша осы жобаға байланысты барлық өндірістік және өндірістік емес түсімдер түрлерін ескеру керек. Жобаны іске асыру кезеңінің соңында құрал-жабдықтардың немесе босатылған айналым құралдарының құны ретінде қаражаттардың түсімі болжанады, олар сәйкес кезеңнің табысы ретінде есепке алынады.

Егер жоба инвестицияның бірден емес, m жыл аралығында қаржы ресурстарының біртіндеп инвестициялануын көздесе, онда NPV-ді есептеу формуласы төмендегі түрге келтіріледі:



(3)

Мұндағы, i-жоспарланатын инфляцияның орташа қарқыны.

Келтірілген формулалар арқылы есептеу өте қиын, сондықтан дисконттау бағаларына негізделген бұл және басқада әдістерді қолдану үшін арнайы қаржылық кестелер ойластырылған. Оларда күрделі пайыздардың, дисконтталатын көбейткіштердің, дисконтталатын ақша бірлігінің және тағы сондай сияқты мәндері, уақыт аралығы мен дисконттау мөлшерлемесінің мәніне байланысты көрсетілген.

NPV есептеуде дисконттаудың тұрақты мөлшерлемесі (ставкасы) қолданылады, алайда кейбір жағдайларда жылдарға байланысты жекелеген мөлшерлемелердің мәндерін қолдану мүмкін, имитациялық есептеулер кезінде дисконттаудың әртүрлі мөлшерлемелері қолданылса, онда біріншіден екі формула қолдануға жатпайды, екіншіден, біркелкі дисконттау мөлшерлемесіне қолданатын жоба, бұл жағдайда қолданылмауы мүмкін.

NPV көрсеткіші коммерциялық ұйымның қарастырылған жобаны қабылдаған жағдайда экономикалық жағдайының өзгеруін болжамды бағалайды, ал бағалау, жоба аяқталғанда жасалады,бірақ бүгінгі уақыт позициясынан, яғни жобаның басынан. Бұл көрсеткіш уақыт аралығында өзгеріссіз болады, яғни әртүрлі жобалардың NPV қосуға болатынын көрсетеді. Бұл өте маңызды ерекшелік осы көрсеткішті қалғандардан бөліп, көрсететін және инвестициялық портфельдің тиімділігін бағалауда басты көрсеткіш етіп қолдануға мүмкіндік береді[11].

2. Таза терминалдық құнды есептеу әдісі

NPV жобаның басында қажетті ақша ағынына негізделіп, яғни оның негізінде дисконттау операциясы жатыр. Алайда, бұған кері, әрі ұқсас операцияны қолдануға болады. Бұл жағдайда ақша ағынының элементтері жобаның аяқталуында анықталады, бұл критерий өз кезегінде "таза терминалдық құн " атауына ие болып, NTV белгісімен белгіленеді.

NTV критериін есептеу формуласы келесідей түрге ие:



(4)

NTV критерийі негізінде жобаны қабылдау жағдайлары, NPV жағдайындай.

Егер NTV'>0, онда жобаны қабылдау керек.

Егер NTV<0, онда жобаны қабылдау керек.

Егер NTV=0, онда жоба пайдасыз да, шығынсыз да.

NPV мен NTV критерилері бір-біріне қарама-қарсы.



(r,n) немесе (r,n) (5)

Бұл критерилер бір-бірін толықтырып тұрады, яғни біреуімен таңдалған жобаның нәтижелерін басқасы да береді.

3. Инвестиция рентабельділігінің индексін есептеу әдісі

Бұл әдіс NPV әдісі есептеулерінің жалғасы болып табылады. Рентабельділік индексі (PI) келесі формуламен есептелінеді:



(6)

егер: PI>0, онда жобаны қабылдау керек.

PI<0, онда жобаны қабылдамау керек.

PI=0, онда жоба пайдасыз да, шығынсыз да[12].

Таза келтірілген тиімділікке қарағанда рентабельділік индексі шағын көрсеткіш: ол шығынның бір бірлігіне келетін табыс деңгейін сипаттайды, яғни салымдар тиімділігін-бұл көрсеткіш неғұрлым үлкен болса, онда осы жобаға инвестицияланған әрбір теңгенің қайту деңгейі жоғары. Осыған байланысты PI критериі NPV нәтижелері бірдей, ұқсас жобалардың арасынан біреуін таңдауда (әсіресе, егер екі жобаның NPV нәтижелері бірдей, бірақ қажетті инвестиция көлемдері әртүрлі, онда көріп тұрғанымыздай, олардың қайсысының салымдар тиімділігі жоғары болса, сол тиімдірек болып келеді), немесеNPVжиынтық нәтижесін максималдау мақсатымен инвестициялар портфелін жинақтау кезінде, өте тиімді[13].

4. Инвестиция табыстылығының ішкі нормасын есептеу әдісі

Инвестиция табыстылығының ішкі нормасы ретінде (синонимі: ішкі табыстылық) дисконттау ставкасының r мәнін түсінеді, бұл жағдайда

; бұл жағдайда

Басқа сөзбен айтқанда, егер IC=CFo деп белгілесек, онда IRR теңдіктен шығады:



(7)

IRR критериінің табиғатын түсіну үшін графикалық әдісті қолданайық. Онда:



(8)

Бұл функция бірнеше ерекшелігімен ерекшелінеді: кейбіреулері жай сипатқа ие, яғни ақша ағынының түріне байланыссыз болады, ал басқалары белгілі бір жағдайлар туындағанда ғана келеді, яғги ағындарға байланысты болады. Біріншіден, у=f(r) – түзу сызықты функция емес, төменде байқайтынымыздай, бұл ерекшелік IRR критериін есептегенде үлкен қиындыққа әкеледі.

Екіншіден, егер r=0 болса, онда (8) формуланың оң жағындағы мән бастапқы ақша ағынының элеменнтерінің сомасына айналады, басқа сөзбен айтқанда, NPV графигі дисконтталмайтын ақша ағынының барлық элементтерінің сомасына, сонымен қатар бастапқы инвестициялар көлеміне тең болатын, ордината осіндегі нүктемен қиылысады.

Үшіншіден, (8) формуладан көріп тұрғанымыздай, жоба үшін у=f(r) функциясы сәйкесінше кемімелі болып келеді. Себебі, инвестициялау жағынан бұл жобаның ақша ағының классикалық деп айтуға болады, өйткені кететін қаражаттың (инвестиция) орнын одан жоғары сомада болатын ағын иемденеді., яғни r өсуіне байланысты функция графигі обцисса осьтеріне ұмтылады және оны белгілі бір нүктеде қияды, ол IRR болып табылады.


NPV

IRR


r

y=f(r)

Сурет 5. Классикалық инвестициялық жобаның NPV графигі
Төртіншіден, у=f(r) функциясы түзу сызықты болмағандықтан, сонымен қатар ақша ағыны элементтері белгілерінің әртүрлі болып келуіне орай, функция обцисса осімен бірнеше нүктеде қиылысу мүмкін.

Бесіншіден, тағы да, у=f(r) түзу сызықты функция болмағандықтан, IRR критериі қосындылар ерекшелігіне ие болмайды.

Жоспарланатын инвестицияның тиімділігін зерттеу барысында пайданың ішкі нормасын есептеудің мәні келесіде көрініс табады: Жобаның күтілетін табыстылығын көрсетеді және сәйкесінше, осы жобамен байланысты мүмкін болатын шығынның максималды мөлшерін көрсетеді. Мысалы, егер жоба толығымен коммерциялық банк берген несие есебінен қаржыланса, онда IRR мәні банктің пайыз мөлшерлемесінің ең жоғарғы шегін көрсетеді, одан жоғарыласа , жоба шығынды деп таңылады.

Тәжірбиеде кез-келген коммерциялық ұйым өзінің, онымен қоса инвестициялықта қызметін әртүрлі көздерден қаржыландырылады. Ұйым қызметіне қолданған аванстық төлемдер үшін пайыз, дивидент, сыйақы және тағы сондай сияқты төлейді, басқаша айтсақ, экономикалық потенциалын ұстау үшін кейбір шығындар шығарады. Осы шығындардың ұзақ мерзімді қаржы көздерін қатынасын көрсететін көрсеткішті "капиталдың орташа құны" (WACC) деп атайды.

Сонымен, IRR критериінің экономикалық мәні келесіде: рентабельділік деңгейі "капиталдың орташа құны" СС көрсеткішінен, немесе WACC көрсеткішінен, төмен болмайтын кез-келген инвестициялық ұйым қабылдай алады. Белгілі бір жобаға есептелген IRR СС көрсеткішімен салыстырылады, бұл кезде олардың арасындағы байланысты былай түсіндіруге болады:

Егер: IRR>СС, онда жобаны қабылдау керек.

IRR<СС, онда жобаны қабылдамау керек.

IRR=СС, онда жоба пайдасыз және шығынсыз.

IRR-ді қандай көрсеткішпен салыстырмасақта, мынаны байқауға болады: жоба қабылданады, егер оның IRR қандай да бір шекті мөлшерден жоғары болса, сондықтан басқа жағдайларды ескермегенде, IRR үлкен мәні жағымды болады[14].

Тәжірибеде бұл әдісті есептеу қиынға түседі, егер қолыңызда арнайы қаржылық калькулятор болмаса. Бұл жағдайда дисконтталатын көбейткіштің мәнін қолдану арқылы интерация әдісін қолданамыз. Бұл үшін кесте арқылы дисконттаудың 2 мәнін таңдаймыз r2, осылайша, (r1, r2) аралықта NPV=f(r) функциясы өзінің мәнін «+» - дан «-» - ға немесе «-'» - дан «+'» - ға ауыстыратындай. Оған кейін, мына формуланы қолданамыз:



(9)

Мұндағы, r1-f(r1)>(f (r1)<0) жағдайында табуляцияланған дисконттау мөлшерлемесінің мәні.

r2-f(r2)<(f(r2)>0) жағдайында табуляцияланған дисконттау мөлшерлемесінің мәні.

Нақты есептеулерді кері жүргізсек (r1, r2) интервалға пропорционал болады, ал табуляцияланатын мәндерді қолданып ең жақсы нәтижеге жету үшін интервал ұзындығы минимум (f %- ке тең), болуы керек, яғни у=f(r)ּ«+» - дан «-» - қа жағдайын қанағаттандыратын r1 және r2 – дисконттаудың бір-біріне жақын мөлшерлемелер:

r1-NPV көрсеткішінің теріс мәнін минималдайтын, дисконттаудың табуляцияланған мөлшерлемесі, яғни

r2- NPV көрсеткішінің теріс мәнін максималдайтын, дисконттаудың табуляцияланған мөлшерлемесі, яғни



r1 және r2 мөлшерлемелерін сәйкесінше алмастыру арқылы функция «-» - тан «+» - ға ауысады.

5. Инвестицияның қайтарылу мерзімін анықтайтын әдіс

Дүние жүзілік есептеу-аналитикалық тәжірбиесінде ең оңай және кең тараған әдістерінің бірі болып табылады және ақша ағындарының біркелкі түсуін қарастырмайды. Қайтарылу мерзімін есептеу алгоритмі (РР) инвестициялардан түсетін жоспарланатын табыстардың тең бөлінуіне байланысты болады. Егер табыс жылдар бойынша тең бөлінсе, онда жылдық табыс көлеміне келетін біркелкі шығындарды бөлу арқылы қайтарылу мерзімін табамыз. Бөлшек мәнді тапқанда, ол алғашқы бүтін санына дейін жуықталады. Егер пайда біркелкі бөлінбесе, онда кумулятивті табыс арқылы инвестициялардың өтелетін мерзімі, тікелей жылдарды санау арқылы қайтарылу мерзімін есептейміз. РР көрсеткішін есептеудің жалпы формуласы келесідей түрге ие:





Достарыңызбен бөлісу:
  1   2   3


©melimde.com 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет