Аңыздық проза жанрларындағы мифтік бейне



жүктеу 66.96 Kb.
Дата24.05.2017
өлшемі66.96 Kb.
Аңыздық проза жанрларындағы мифтік бейне

(Түркі халықтарының әпсаналары мен хикаяттары негізінде)



Г.С.Сағынадин,

докторант

Қазақстан, Астана

Қазақ фольклорының прозалық жанрларының қатарында әпсана мен хикаяттың орны ерекше. Ғылыми айналымда аңыз ретінде қарастырылып келген бұл жанрлар бүгінде өзіндік дара өлшемдері және құрылымдық ерекшеліктері арқылы жанрлық дифференциациядан өтті.

Әлемдік фольклорға көз тіксек, бұл ұғымдар «легенда» сөзімен сәйкес. Ғалым В.К.Соколова халықтың ауызша тараған прозалық әңгімелерін олардың тарихи мазмұнына сәйкес төмендегідей топқа бөледі:


  1. Исторические предания

  2. Предания легендарные

Соның ішінде легенда ұғымының ішкі құрылымына қарай 2 түрін көрсетеді. Олар: «исторические легенды религиозного содержания», «социально-утопические легенды» [1, 272] .

«Легенда» ұғымын тақырыптық, мазмұндық, сюжеттік тұрғыда жіктеп, қазақ фольклортану ғылымына жанр ретінде енгізген академик С.Қасқабасов еді. Ғалым «легенда» сөзіне «әпсана-хикаят» терминін балама етеді. Алғашқыда аңыз бен ертегі аралығындағы прозалық туындыны қосарлы термин аясында қарастырса, кейінрек қос ұғымының аражігін ажыратып, өзіндік бояу-реңкін салыстыра отырып, «әпсана» және «хикаят» деген жеке ұғымдар қалыптастырады.

«Әпсана деп кейде ертеде болған, немесе ойдан шығарылған бір оқиғаны көркемдей баяндайтын шығармаларды айтамыз. Тақырыптық және сюжеттік мазмұнына қарай қазақ әпсаналары шартты түрде тарихи-мекендік және утопиялық болып келеді.

Әпсана, әдетте, аңыз негізінде пайда болады, бірақ кейде өз бетінше де туындайды. Мәселен, өте ерте заманда туған аңыздар бірте-бірте әпсанаға айналады» [2,158].

Осындай пікір қорытқан ғалым С.Қасқабасов бұл тарихи-мекендік әпсаналардың ежелгі мифтерден тарайтынын да ескертеді. Мифтік желілердің қаһармандары көркемдік-эстетикалық процесс негізінде әпсана сюжетіне ойысып, қиял мен танымның кешенді көрінісін байқатады. Жалпы, мифтік бейнелердің аңыздық проза түрлерінің барлығында орын алуын орыс фольклорисі Э.В.Померанцеваның сөзінен байқаймыз: «...Среди жанров, для которых характерна установка на достоверность, есть такие, как, например, былички или легенды, содержания которых по существу отличается крайней фантастичностью. Героями их выступают мифические существа. Однако это не составляет принципиального отличия их от исторических преданий, повествующих о действительных событиях прошлого и реально существовавших людях» [3,280].

Әпсаналар желісінде бірде Қыдырдың (Қызырдың), бірде Бақтың көзі көрмейтін соқыр болып суреттеледі. Сондықтан наным мен сенімге берік халық Ұлыс күні шырақ жағып, Көктің қасиетті періштелерінен несібе күткен. Олардың жанары түскен адамға құт пен береке бұйырады деп иланған. Мысалы, бір әпсанада «Бақ пен Қыдыр жұбын жазбай бірге жүреді екен. Оның себебі, Бақтың екі қасы ұйысқан қабағы жүнге айналып, көзін жауып, меңіреу қараңғы қалыпта болғандықтан қарға адым жер жүре алмайды. Ал, оны жетелеп жүрген Қыдыр атаның бір бармағының сүйегі жоқ былқылдаған ет екен-мыс. Бақ Қыдырдың бармағынан тас қып ұстап жетелеп жүргендіктен «Бақ қараса – Қыдыр дарып, Бақ қарамағанға – Қыдыр дарымайды» екен. Бақтың көзі соқыр болғандықтан ол адамдарға өте сирек қарайтын себепті пенденің жұлдызы жанып, жолы ұдайы ашыла бермейтіні де содан екен»[4] делінеді.

«Қырықтың бірі Қыдыр» дейді халық. Күніге қырық адамға кезігіп сәлемдескенде соның бірі Қыдыр болуы да ықтимал. Қыдырдың бармағы сүйексіз. Сол себепті қазақ баласы бір-біріне амандасқанда қос қолын қатты қысып, ыстық қауышып, құшақтасады. Әсіресе, Ұлыстың ұлы күні – Наурыз тойында солай болады. Өйткені, бармағы сүйексіз былқылдаған Қыдырдың қолын сәтін салып ұстап қаламын деп те ел ырымдайды.

Түрік әпсаналарына зер салсақ, Қызыр жөнінде мынадай бір сюжетті байқаймыз: «Ертеде бір патша «Қызырды тауып, алдыма әкелген адамға қалаған дүниесін беремін» деп жар салады. Алайда ешбір адамның Қызырды таба алатындай мүмкіндігі болмайды. Сонда кедей шал ғана батылы жетіп, Қызырды әкелуге уәде береді. Өйткені Қызырды табуға қырық күн сұрап, оған қоса ішіп жейтін тамағын сұрап алады. Қызырды таппаса, басы кесіледі, алайда патшаның берген сыйы балаларына өмір бойы азық болады. Қырық бірінші күні шал патша алдына келіп, Қызырды таппағанын айтады. Ашуға булыққан патша өзінің уәзірлерінен шалға қолданар жазаны сұрайды. Сонда бірінші уәзір шалды бөлшектеп кесіп тастауды ұсынады. Екінші уәзір шалдың терісін сыпырып, оған сабан толтыру керек екенін айтады. Ал үшінші уәзір мүсәпір шалға кешіріммен қарап, оның мұндай қадамға қажеттіліктен, жоқтықтан барғанын түсіндіреді. Бұл үш уәзір өз тілектерін айтқанда, олардың қасында үнемі бір кішкентай бала «Әр нәрсе тегіне тартады» деп қайталап тұрады. Сонда патша баладан бұл сөздің мәнісін сұрайды. Бала: «Бірінші уәзірдің әкесі қасапшы болған. Сондықтан да қасапшылық танытып жатыр. Екінші уәзірдің әкесі жастық дайындайтын ісмер болған. Ал үшінші уәзір нағыз уәзірдің баласы. Өз тегін танытты. Мен бұл жерге бейшара шалды ұятқа қалдырмау үшін келдім. «Уәзір қажет болса – уәзір, Қызыр қажет болса – Қызыр» деп есіктен шығып кетеді. Бұл бала кейпіндегі Қызыр болса керек. Патша өз нөкерлерін жібергенмен, Қызырды таппайды. Сөйтіп бейшара шал патшаның байлығы мен сыйына ие болыпты [5,207].

Мұндай құбылу қасиетіне ие Қызыр бейнесінің мифологиялық сипаты түркі тілдес барша халықтар фольклорынан мол ұшырасатыны сөзсіз.

Қызыр баба адамзат баласына өңінде кездеспесе, түсінде аян арқылы көрінуі мүмкін. Тарихқа жүгінсек, Әмір Темірдің бұйрығымен XIV ғасырда Әзірет Сұлтан рухына арналып, Түркістанда архитектуралық ескерткіш орнатылғаны белгілі. Бұл жайында жергілікті халықта мынадай әпсана бар: «Қожа Ахмет Йассауи мазарын тұрғыза бастағанда, қара дауыл қабырғаларын ұшырып әкетеді. Осыдан кейін Темірдің түсіне шал (Қызыр) еніп, ол ең алдымен Ахметтің ұстазы Арыстанбабқа мазар тұрғызу жөнінде аян беріпті. Темір шалдың айтқанын екі етпей орындап, содан кейін барып қана өзі ойлаған жұмысына кіріседі»[6]. Бұлайша қасиетті әулие-әмбиелердің түске кіріп, аян беруі фольклорлық сюжеттердегі негізгі сарындардың бірі

Енді бір әпсанада: «Ертеде Бақ пен Қыдырдың тау бөктерінде келе жатқанын көрген жетім-жесір, ғаріп-кәсір, бай-манаптар барлығы ол екеуінің алдын орап, шапағат сұрапты. Көзін жабағы қасы жапқан Бақ тұқырайып тұрып, қалың қасын жалп еткізіп, басын жоғары көтеріп қалғанда, тау басындағы кемтар қызға көзі түсіпті. Қыдыр ақ таяғын қолына алып, жылап тұрған қызға қарата бір нұсқап қалыпты да екеуі де көзден ғайып болыпты. Көп өтпей әлгі қыз сауығып, күйеуге шығып, үйлі-баранды болып, басына дәулет дарып, барша мұратына жетіпті. «Бақ қараса – Қыдыр дариды » деген тәмсіл осыдан қалған екен-мыс» деп айтылады. Тағы бір сюжетте: «Қыдыр әр адамға өмірінде үш мәрте кездеседі екен.Тек сол шапағатты сәтті сезініп, тілек тілеген адамға бақ қонады екен»[4]. Кейде «Қыдыр атаның қолында қамшысы бар. Ол қасиетті қамшысын күн мен түн теңескен Ұлыстың ұлы күні көкке бір мәрте ғана көтереді. Сол сәтте күн кенет қызып, теңгедей мұз, тебінгідей тоң қалмай балқып еріп, табиғат жадырап, бусанып кетеді» [4] делінеді.

Сонымен қатар «Қыдырдың қамшысы жерге түскенде дариялардың мұзы шарт-шарт сынады» деп иланады халық. Сондықтан да ел арасында «қызыр қамшысы» деген түсінік бар. Яғни, сәуір айының орта кезінен кейін алғаш рет найзағай ойнайды, жаңбыр жауып, жер бусана бастайды. Бұл атаудың найзағайдың жарқылына байланысты қойылғаны анық. 

Байқап қарасақ, жоғарыда аталған әпсаналар желісінде, халық түсінігінде Қызырдың ғажайып істерін жүзеге асырып, адамзатқа бақ пен молшылық, табиғатқа ажар беретін қасиетті таяғы немесе қамшысының рөлі ерекше. Сиқырлы таяқ пен қамшы туралы фольклортану ғылымында нендей пікірлер бар? Фольклорлық сюжеттерді дамытуда қызметі қандай? Бұл турасында орыстың атақтың фолькорисі В.Я.Пропп өзінің «Исторические корни волшебной сказки» атты еңбегінде «Волшебные дары. Волшебный предмет» атты тараушасында төмендегідей тұжырым жасайды: «Палочка создалась в результате общения человека с землей и растениями. Сказка не сохранила только одного обстоятельства: прутик срезается с живого дерева, и тогда он может оказаться волшебным, перенося чудесное свойство плодородия, обилия и жизни на того, с кем он соприкасается. По свидетельству Маннгардта, люди животные, растения в различные времена года уларяются или стегаются зеленой веткой (палочкой), чтобы стать здоровыми и сильными. Таких случаев им приводится очень много, и они ясно показывают, что здесь на ударяемого переносится жизненная сила растения» [7,196]. Ғалымның сөзі бойынша ертегі жанрындағы сиқырлы таяқтың құдіреті қиял-ғажайыптық элементтердің бірін құрап, мотивтік негіз болса, әпсана мазмұнында да көркемдік қызмет атқарады.

Өзбек фольклорында Қызыр туралы халық түсінігі утопиялық әпсаналарда сақталған. Мұндай әпсаналардың қатарында «Байсын» әпсанасы ерекше аталады. Себебі белгілі бір мекеннің таңғажайып құбылыстарға ие болуы осы Қызыр есімімен тығыз байланысты. «Қызыр өзінің кезекті бір саяхатында ауасы таза, жері шүйгін жерге тап болып, тамсанып: «Мен мұндай жұмаққа бара-бар жерді бұрын-соңды көрмеген екем. Осы жерді мекен еткен әр адам мол байлыққа кенелсін» деп ақ батасын беріпті» [8, 161]. Өзбекстанның оңтүстігінде орналасқан Сұрхандария облысының аумағындағы Байсын жері осылайша пайда болған екен.



Жалпы «утопиялық әпсаналардың мазмұны көбінесе әлеуметтік сипатта болады. Сондықтан да Ғалым К.В.Чистов саяси белсенді утопизмнің өзіндік формасын көрсететін аңыздық прозаны әлеуметтік-утопиялық әпсана деп атап, оның идеялық мазмұнына қарай «легенды о золотом веке», «легенды о далеких землях», «легенды о избавителях»[9, 267] сынды түрлерін атап көрсетеді.

Әдебиеттер тізімі

  1. Соколова В.К. Русские исторические предания. Москва, 1970

  2. Қасқабасов С.А. Жаназық. Әр жылғы зерттеулер. Астана, 2002

  3. Померанцева Э.В. Устные рассказы о мифических существах и их жанровые особенности//Русское народное поэтическое творчество. Хрестоматия по фольклористике. Сост. Ю.Г.Круглов. Москва, 1986

  4. Тойшанұлы А. Бақ пен Қыдыр //Дала мен Қала. 16.10.2010

  5. Сказки народов Казахстана. Сост. Л.Степанова. Алматы, 2004

  6. Қожа Ахмет Иассауи//http://tarihi-tulgalar.kz

  7. Пропп В.Я.Исторические корни волшебной сказки. Ленинград, 1986

  8. Хамдамова С.Х. Мифологические образы и проблема художественности в классической литературе// Филологические науки. Вопросы теории и практики. Тамбов, 2010. № 3 (7).

Чистов К.В. Русские народные социально-утопические легенды XVIII-XIX вв.//Русское народное поэтическое творчество. Хрестоматия по фольклористике. Сост. Ю.Г.Круглов. Москва, 1986

Достарыңызбен бөлісу:


©melimde.com 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет