1951 жыл. Жазушылар жиналысы



жүктеу 0.5 Mb.
Дата25.04.2017
өлшемі0.5 Mb.
1951 жыл. Жазушылар жиналысы.
М.Шуезов жолдас: «Правда» газетініЈ осы жыл“ы 30 а›панда“ы «Сынау орнына мада›та“анды›» атты ма›аласы љаза›станныЈ жазушылар ›ауымыныЈ тал›ылауына ±сынылып отыр, ал б±а“ан оныЈ бар жа“ынан ал“анда да ймірлік, заЈды›, саяси-идеялы› негізі бар. Осы ма›алада“ы пайымдаулардыЈ басты обьектісі ретінде, Щрине, б±л тал›ылаудан мен де тыс ›ала алмаймын.

Сонымен ›атар, жалпы ма›ала туралы йзімніЈ кйз›арасымды аны›тай отырып, еЈ алдымен мынан мЩлімдеймін: меніЈ тЇсінігімше «ПравданыЈ» ма›аласы – партияныЈ, кеЈес хал›ыныЈ бізге ба“ыттал“ан Їні. ЖЩне ескерту берген, обьективті сына“ан, Щділетті дауыс. Атал“ан ма›аланы кйп рет ›айтара о›ы“анда“ы меніЈ ал“ан Щсерім осындай.

«ПравданыЈ» б±л сйзін онда кйтерілген мЩселелердіЈ, меніЈ шы“армашылы“ыма ›аратыла айтыл“ан сыни ескертпелердіЈ шеЈберінде “ана тЇсінуге тырыс›амын жо›, керісінше, кеЈ ау›ымда тереЈ тЇсінуге ±мтылдым, ййткені осы ма›ала ар›ылы біздіЈ ›о“амды› пікірімізді ›алыптастыратын м±ндай беделді мінбеніЈ бЇкілода›ты› кйлемді деЈгейде меніЈ ›айраткерлігіме назар аудар“анына ›±рмет кйрсетіп, лайы›ты ба“алау“а мен міндеттімін.

Мен шын асылды ›адірлей білуге тиіспін жЩне жЩне онда жанашыр-жа›ынды›пен, батыл, негізді айтыл“ан сйздердіЈ ішінен йзімніЈ алда“ы іс-Щрекетіме пайдалы пікірлерді барынша іріктеп алу“а міндеттімін, б±л сйздер жетістіктерді сызып тастап, жазушыныЈ жеке басына Їкім шы“ару Їшін айтылма“ан, ›айта сол жазушыныЈ еЈбегін барынша ›±нды, барынша пайдалы ету жолында кедергі келтіретін ›ателіктерден арылту Їшін айтыл“ан.

М±ныЈ барлы“ы т±тастай ал“анда ›аза› кеЈес Щдебиетіне, оныЈ идеялы› тазалы“ына деген ас›ан ›ам›орлы›ты кйрсетеді, соныЈ ішінде ма“ан – кеЈес суреткеріне деген, кеЈес ж±ртшылы“ыныЈ ма“ан деген Їлкен сенімін а›тасын деген ›ам›орлы›ты сезініп отырмын. М±ныЈ барлы“ы: Ленин-Сталин партиясыныЈ ма“ан, кеЈес ›аза› жазушысы ретіндегі та“ы бір на›ты ›ам›орлы“ы екенін тЇсінбесем, онда мен кеЈес жазушысы деген ат›а лайы› болма“ан болар едім.

Осындай ал“ышарттарды ал“ай отырып З.КедринаныЈ мен туралы кітабіна ма›алада кйрсетілген мен туралы кйз›арас т±р“ысынан ›араймын. Б±л кітап меніЈ де, ›аза› кеЈес Щдебиетіне де пайдасын тигізу Їшін жазылма“ан, б±л – жазушы“а жЩне оныЈ шы“армашылы“ына кеЈестік принципті б±›аралы› сынныЈ ›азіргі талабы т±р“ысынан жауап беретін кітап емес. Кітап жалаЈ мада›тау“а ›±рыл“ан, ол «ПравданыЈ» ма›аласында“ы: «М.Шуезов, йзге де кеЈес жазушылары сия›ты, оныЈ жетістіктері мен кемшіліктерін кйрсететін принципті Щділ сын“а зЩру», – деп Щділ айт›ан негізгі талабына жауап бермейді.

Кйзі тірі жазушы туралы газет, журналда“ы кез-келген ма›ала, кез-келген о›улы›та“ы, жина›та“ы, арнайы монографияларда“ы, ›ыл ая“ы диссертацияларда“ы пікірлерді оныЈ жеке басы мен жеке шы“армашылы“ыныЈ жылнамасына айналдыру“а ›а›ы жо›, тірі автор“а ескерткіш ›ою“а тырысу“а да ›±›ы жо›. Зерттеп отыр“ан авторын ймір сЇріп жат›ан замандастарынынЈ, жазушылардыЈ ортасынан бйліп алып, жеке т±“ыр“а шы“ару“а ±мтыл“ан КедринаныЈ ±мтылысы Щбестік. ОныЈ Їстіне отбасылы›, тамыр-танысты›, топты› пи“ылдыЈ мЇддесін кйздеп бір авторды екінші автордан жо“ары ›ою – орынсыз дЩріптеу, ±ятты жЩне зиянды талпыныс болып табылады.

З.КедринаныЈ кітабына байланысты меніЈ кінЩм – одан меніЈ шы“армашылы“ымды талдау барысында обьективті ба“ыт ±станып, сыни т±р“ыдан талдап, пайымды т±жырымдама жасауды ›атаЈ талап етіп, ескерту жасама“анды“ым.

Б±л ›олжазбаны 1950 жылдыЈ басында о›ып шы››аннан соЈ, мен о“ан: меніЈ 1932 жыл“а дейінгі шы“армашылы“ымды зерттеудіЈ ›ажеті жо›, егер ›ажет бола ›алса, йткенімді сыни т±р“ыдан ›арастыр, – деген болатынмын.

Осы ЩЈгімеден кейін ›ал“андарыныЈ барлы“ын КедринаныЈ йзіне сеніп тапсырдым. З.Кедрина – ма“ан жауапты, байсалды сыншы боп кйрінгендіктен де, о“ан сеніп ›алуым да меніЈ ›ателігім болып табылады, оныЈ Їстіне З.КедринаныЈ кітабін Москвада“ы КеЈестік жазушылар ода“ыныЈ президиумыныЈ ›олдауымен «Советский писатель» баспасыныЈ йзі жоспар“а енгізген еді. Ол кітап Сталиндік сыйлы›тыЈ лауреаттары туралы басылымдардыЈ ›атарында 1949 жылы“ я“ни, мен сыйлы› ал“ан жылы жариялану“а тиісті еді. Б±л сериямен шы››ан кейбір кітаптар, мысалы Е.МозольковтыЈ «Якуб КоластыЈ шы“армашылы“ы», БрайнинаныЈ «К.ФединніЈ шы“армашылы“ы» туралы кітаптар бЇгінде Сталиндік сыйлы››а ие болып отыр.

Ма“ан белгілісі, З.КедринаныЈ кітабі љаза› ЩдебиетініЈ Москвада“ы онкЇндігінен кейін іле-жазылып, соЈ“ы уа›ыт›а дейін ±сталып т±р“аны. Б›л кітаптыЈ йзініЈ жеке редакторы бар, ал Москвада“ы баспалармен меніЈ еш›андай да байланысым, йзара ы›палым бол“ан емес.

М±нымен ›оса, белгілі сыншы ретінде З.Кедрина туыс›ан республикалардыЈ кйптеген жазушыларыныЈ шы“армашылы“ы жйнінде орталы› баспасйзде пікір білдірді жЩне ›азір де ол аса кеЈ тарал“ан жЩне беделді басылым «Литеретурная газетаныЈ» туыс›ан республикалар Щдебиеті бйлімін бас›арады. Ол тек ›ана ШуезовтіЈ шы“армашылы“ы туралы емес, сонымен ›атар М±›ановтыЈ, М±стафинніЈ, МЇсіреповтіЈ, т.б. шы“армашылы“ы жйнінде журналды›, газеттік ма›алалар жазды. МеніЈ шы“армашылы“ым жйнінде, соныЈ ішінде меніЈ «Абай», «Абай жолы» романдарым туралы 1949 жылы осы «Правда» жЩне 1951 «Известия» газеттерініЈ беттерінде ма›ала жариялады.

М±ныЈ барлы“ын айтып отыр“ан себебім, жеткілікті дЩрежеде дербес пікірі бар ›уатты сыншы, сонды›тан да йзініЈ ма›алалары мен кітаптарына йзі жауап бере алады, ᱓ан ›оса айтарым, меніЈ шы“армашылы“ым туралы б±л зерттеуін декада кезінде мен жйнінде жазыл“ан, жариялан“ан материалдардыЈ, тыЈда“ан баяндамалары мен пікірлердіЈ, менімен “ана емес, љаза›станныЈ йзге де жазушыларымен жЇргізген с±хбаттарында“ы пікірлердіЈ негізінде жазды.

Шынды›ты ›алпына келтіру ма›сатында келтіріп отыр“ан б±л ма“л±маттардыЈ йзі б±л кітапты Кедрина меніЈ ›олпаштауыммен, арбауыммен, ›ит±р›ылы“ыммен жЩне меніЈ топшылды› ±мтылысыммен жазба“анын аны› кйрсетеді, З.КедринаныЈ йзім туралы кітабін сынай отырып, оны жа›тамай, керісінше, міней сййлеуімніЈ себебі де, міне, сонды›тан.

Ма›алада кйрсетілген меніЈ шы“армашылы“ым жйніндегі на›ты ескертпелерге келетін болса›, мен еЈ алдымен Абай туралы романдар“а то›таламын.

Ма›алада“ы: романда АбайдыЈ жЩне б±›ара ж±ртшылы›тыЈ Кенесары љасымовтыЈ халы››а ›арсы рекациялы› ›оз“алысына кйз›арасы екі±шты емес, на›ты жЩне аны› кйрсетілуі тиіс – деген пікір йте орынды. «А›ын а“а» кітабінда Кенесары мен КйкбайдыЈ дастанын ба“алауда кеткен идеял›-саяси ›ателіктерімді айт›анда, б±л мЩселе жйніндегі йзімніЈ Щдеби шы“армашылы“ым мен зерттеулерімде ±за› уа›ыт адас›анымды ескере келіп, о“ан жада“ай мЩлімдеме ар›ылы емес, шы“армашылы“ыммен, на›тыра› айтсам, «Абай жолы» атты кітабімда, АбайдыЈ КенесарыныЈ йзін де жЩне оныЈ ›анды жоры›тарын жырла“ан феодалды› реакционер а›ын Кйкбайды да ›атты сына“ан кйз›арасы ар›ылы жауап беруге ±мтылдым. АбайдыЈ КенесарыныЈ монархиялы›-реакциялы› ›оз“алысына кйз›арасын «ПравданыЈ» ма›аласында кйрсетілген талаптар т±р“ысынанбілдірдім, жЩне м±ны АбайдыЈ бала кезіндегі йткен о›и“алардыЈ ›атарында емес, кейінгі, ойшыл, ›айраткер АбайдыЈ ауызымен жеткіздім, онда тек Кенесары мен Наурызбайды сынап ›ана ›оймайды, сонымен ›атар орыс хал›ымен арада“ы досты›ты тереЈ тол“аныспен, айнымас сеніммен айтады.

РоманныЈ осы т±сыныныЈ Щділ сынал“анын мойындай отырып, мен б±л мЩселе жйніндегі йз ›айшылы›тарымды «Абай жолы» романыныЈ соЈ“ы кітабінде ескеретін боламын.

«ПравданыЈ» ма›аласында кйрсетілген романныЈ та“ы бір кемшілікті ескерсек, ол – йткенді дЩріптейтін т±стар“а ›атысты. Осы мЩселе жйнінде романныЈ бірінші кітабына айтыл“ан сыншылардыЈ дауысына ›±ла› тЇре келіп, кезінде «Абай» романыныЈ екінші кітабіна – ауылда“ы тапты› тартысты кЇшейте кйрсететін бірнеше кйріністер ›остым. Оны кезінде біздіЈ сыншылар да, Шаяхметов жолдас та йзініЈ сйзінде атап йтті.

ДЩл ›азір, ХІХ “асырда ймір сЇрген біраз а›ындардыЈ шы“армашылы“ыныЈ халы››а ›арсы, реакциялы› мЩні ашыл“ан соЈ, «Абай» романыныЈ бірінші кітабініЈ соЈ“ы басылымы т±сында йзіміздіЈ «Мемлекеттік кйркем Щдебиет» баспасыныЈ басшыларымен а›ылдаса отырып, б±рын йзім дЩріптеген Дулат, Шортанбай сия›ты халы› а›ындарына байланысты тЇбірлі йзгерістер енгіздім.

«Абай жолыныЈ» соЈ“ы йЈделген н±с›асында Абай КенесарыныЈ ›ара›шылы› ›оз“алысыныЈ маЈызына мЇлдем жа“ымсыз ба“а беретінін жо“арыда айтып йттім. Алайда тек м±нымен “ана, сегіз баспа таба› кйлеміндегі йЈдеумен шектеліп ›ал“амын жо›, сонымен ›атар ж±ртшылы›тыЈ абайтану жйніндегі тал›ыда айтыл“ан сындары мен пікірлеріне орай да йзгерістер енгізілді.

Абай мектебі жйніндегі йзімніЈ ›ателіктеріммен ›оса біздіЈ о›улы›тарда жіберілген ›ателіктерді сезіне отырып, романда бейнеленген АбайдыЈ айналасында“ы образдарды суреттеулеріме ›атаЈ шы“армашылы› сын кйзімен ›айта ›арадым; АбайдыЈ ы›палы Їшін кЇрескен, ма›саттары ›арама-›арсы, йзара идеялы› тЇр“ыдан жау екі топтыЈ: біріншісі – йткенніЈ дЩріптеушілері, Ш±бар, Кйкбай сия›ты панисламшыл-реакционерлер тобыныЈ, екінішісі – Абай ар›ылы Россиямен жа›ындасуды барынша жа›тайтын Шбіш, ДЩрмен, та“ы да бас›а жастар тобыныЈ тартысын суреттедім.

Шр тілде жарияланып, жылы ›абылданып, соншалы›ты жо“ары ба“а“а ие бол“ан «Абай» туралы романынан біздіЈ Щділ, сыншыл, принципшіл жанашыр о›ырмандарымыз б±дан да бас›а меніЈ ›ателіктерімді табуы мЇмкін екенін мен йте жа›сы білемін. Міне, «Абай» романыныЈ бірінші кітабініЈ жары› кйргеніне де он жыл йтті. БіздіЈ йміріміздіЈ кейбір ›±былыстарына ›аншама жаЈалы› енді, біздіЈ кйркем шы“армашылы› йнімлерімізге байланысты халы›тыЈ идеологиялы› саяси, мЩдени-тарихи талаптарына орай ›аншама маЈызды, ›±ндылы›тарды ймірлік тарихи т±р“ыдан ›айта ба“алайтын йзгерістер жасалды десеЈші? Сонды›тан да біздіЈ ж±ртшылы“ымыз йзініЈ сыни ескертпелерін, пікірлері мен тілектерін Щлі де айта бермек. Осы принципті Щділ сындардыЈ ішінен меніЈ романдарыма байланысты ›±нды сенімді де шынайы ойларды іріктеп ала отырып мен йзімніЈ кітаптарымныЈ келесі басылымын йЈдеу кезінде пайдаланамын. Сонымен ›атар б±л тілектер мен талапты орындауды йзіме міндет ретінде ала отырып, оны социалистік реализм йнерініЈ міндеттерін лениндік, сталиндік ±станым“а сай ›о“амды› кйріністерді еЈ сенімді даму ›оз“алысын суреттейтін жаЈа кітаптарыма жаЈа ой ретінде енгіземін.

Мен сонымен ›атар ›атал да Щділ, принципті, жолдасты› сот›а тек ›ана сйзбен жЩне уЩдемен емес, іспен жауап беретінімді ашы› мЩлімдеймін, мен м±ны осы уа›ыт›а дейін шама-шар›ынша теориялы› т±р“ыдан жЇзеге асырып та келдім.

Мен йз шы“армаларымныЈ кйзі тірі авторы ретінде ймірдіЈ, заманныЈ, тарихтыЈ тірі дауысына ›±ла› аспау мЇмкін емес, ол дауыс ма“ан кймек ретінде Їн ›ататынын білемін жЩне сенемін. Ма“ан ›аратыл“ан сыни ескертпелерде жа›сыны жа›сы деп танитынын, ал кемшілігімді кйрсеткенде меніЈ бойымда“ы сол жа›сылы›ты мейірімге айналдырып, б±рын“ыдан да ›±нды кеЈес хал›ыныЈ йзініЈ адамгершілік жетістігі ретінде ›арайтынын білемін жЩне со“ан сенемін. Егер де мен ймірдіЈ дауысын, барлы› жазушылар“а ±лы шабыт беруші Сталин жолдас бас›ар“ан партияныЈ дауысын тыЈдамасам, онда мен еЈ сорлы йзімшіл топас, дарынсыз кйбік, ›ыЈыр, ›аза› кеЈес ЩдебиетініЈ кЇншіл кЇйігі, еЈ соЈында тынысы біткен ба›ытсыз жазушыныЈ йзі бол“ан болар едім.

ИЩ, мен тек ›ана йткенді суреттейтін романдарымда “ана емес, сонымен ›атар бЇгінгі та›ырып›а ›атысты ма“ан ›ойылып отыр“ан талаптар“а творчестволы› т±р“ыдан жауап беруге ±мтыламын.

Б±л орайдан ал“анда партияныЈ ХІХ съезініЈ шешімдерінен туындайтын жЩне љаза›стан КП орталы› комитетініЈ театр репертуары туралы желто›санда“ы шешіміне жауап ретінде мен ›азір «Алуа» атты – кеЈестік ›аза› Щйелі, райкомныЈ хатшысы, социалстік еЈбек ері, “ылым кондидаты, тарих “ылымында“ы буржуазиялы› ±лтшылды±ты Щшкерелеген кеЈестік ›аза› Щйелі туралы пьесамды жазып бітірдім. Мен б±л та›ырыппен бір жарым жыл бойы ж±мыс істедім, б±л пьесаны бітіргеннен кейін де йзімніЈ алдыма ›ой“ан басты ма›сатым партия жетекшісініЈ образын сомдау. йткен жылдарда“ы меніЈ жіберген ›ателіктерімді кйрсеткен сын“а жауап ретіндегі меніЈ б±л ма›сатымныЈ жЇзеге асуына кйпшіліктіЈ кймектесуін йтінемін. МеніЈ аса Їлкен идеялы› ойымныЈ абыроймен жЇзеге асуына кймектесулеріЈізді йтінемін. БіздіЈ ›аза› кеЈес ЩдебиетініЈ бЇгінгі кЇнді та›ырыпты игерудегі жетістікке жету жолында“ы кЇрделі мЩселені жЇзеге асыру“а кймектесуді йтінемін.

МеніЈ ›аза› жЩне орыс тілінде жариялан“ан ма›алаларым мен зерттеулерімдегі буржуазиялы› ±лтшылды›ты дЩріптеген ›ателерім «ПравданыЈ» ма›аласында орынды аталып йткен. ОлардыЈ саны ма›алада кйрсетілгеннен де кйп. ОлардыЈ біразына 1951 жыл“ы Кенесары љасымовтыЈ ›оз“алысына байланысты «ПравданыЈ» ма›аласын тал›ылау т±сында то›талып, йзімніЈ йткендегі жЩне кейінгі жылдарда“ы ›ателіктерімді мойында“ан болатынмын. љаза› ССР “ылым академиясы коллективініЈ мЩжілісінде, жазушылар ода“ы мен тіл жЩне Щдебиет институтыныЈ жиналысында, сонымен ›атар, Алматы ›аласы интеллегенттерініЈ жалпы ›алалы› жиналысында сййлеген сйзімде йзімніЈ Щдебиеттану саласында“ы йрескел ›ателерімді мойында“ан болатынмын. Осы жиналыстарда“ы жЩне біздіЈ республикалы› баспасйздердегі Щділ сындарды ести отырып, љаза›стан компартиясы орталы› комитетініЈ VІІІ пленумында“ы Шаяхметов жолдастыЈ баяндамасында жЩне республика партия ±йымыныЈ V жЩне VІ съезінде меніЈ йрескел идеялы› саяси ›ателерімніЈ кйрсетілгені есімде жЩне оны білемін.

’ылыми зерттеу саласында“ы ›ателерімді ›айта ›арау барысында мен ›азір Абай туралы монография жазу Їстіндемін. Мен онда йзімніЈ жЩне бас›а да зерттеушілердіЈ Абайтануда“ы жіберген идеялы› саяси ›ателерін тЇзеуге тырыстым. љаза› ертегілері туралы зерттеуімді кеЈес фольклористикасыныЈ талаптарына сай маркстік-лениндік тЇсініктіЈ негізінде ›айта жазып шы›тым.

љаза› эпостары, лиро-эпостары тарихи жырлар туралы йзімніЈ б±рын“ы жЩне кейінгі кездегі ›ателіктерді де білемін жЩне есімде. Осы атал“ан еЈбектердіЈ Щр›айсысында“ы жіберілген ›ателіктерге дЩл ›азір тияна›ты тЇрде талдау“а мЇмкіндігім болма“анды›тан да сол кемшіліктердіЈ барлы“ына орта› жЩне еЈ бастына “ана то›таламын. ОныЈ басты себебі, мен Щдебиеттану“а на“ыз “ылыми т±р“ыдан Їлкен біліммен, Щсіресе, Щдебиеттану саласында маркстік-лениндік т±р“ыдан дайынды›сыз келдім. Отыз жылдан бергі ймірімніЈ Щр т±сында Щр›андай ма›алалар, сйздер, зерттеулер жаздым. ДЩл ›азір аны› тЇсінгенім – 1938 жыл“а дейінгі буржуазиялы› ±лтшыл идеялы› ±станымым мен кейінгі м±ндай йрескел кйз›арастан идеялы›, творчестволы› т±р“ыдан жыра›тап кеткен кезімде де бЩрі бір мен ±за› уа›ыт бойы марксизм-ленинизм философиясына сЇйенген шынайы еЈ сенімді Щдебиеттану ілімін бойыма сіЈіре алмадым. Сонды›тан да біздіЈ кеЈестік вуздардыЈ о›улы›тары мен “ылыми зерттеу мекемелеріндегі ба“дарламаларын идеялы›-методологиялы› ›ате т±жырымын кеЈестік “ылымыныЈ жетістігі ретінде ба“алап келдім. 1932 жылдан кейінгі йзімніЈ кейбір ›ателіктерімді б±рын“ы жЩне ›азіргі ›аза› ЩдебиеттанушыларыныЈ барлы“ына орта› ›ате деп есептеймін. Б±л орайдан ал“анда мен кейбір ЩдебиеттанушылардыЈ «Правда» газетінде жал“ан “алым деп д±рыс ба“а берген, йзініЈ жЩне оныЈ достарыныЈ ›ателіктері кездейсо› ›ате деп сендірген (ол ›ателіктері бір емес, екі емес, жиырма рет ›айталанса да), ал сол мЩселе жйнінде, сондай мазм±нда тура йздерініЈ пікірі сия›ты ШуезовтыЈ ›ателігі – ›аса›ана ›ателік, я“ни Алаш ОрданыЈ идеясы дегісі келген Ж±малиев сия›тылардыЈ пікірлерін мойындамаймын жЩне жо››а шы“арамын.

Мен б±л йзін йзі а›тау“а ±мтыл“ан жал“ан “алымдардыЈ – топшылдардыЈ, йздерініЈ ›ателіктерін йзінен йзі тЇсінікті мЩселе деп жорта›татып, біреудіЈ ›атесін ауырлатып, бір мЩселе жйнінде айлыл“ан біртектес пікірлердіЈ иесініЈ бір тобын а›тап, екішісін ›аралайтын м±ндай топшылдарды б±рын да Щшкерелеп келгенмін, ›азірде Щшкерелеймін. ОлардыЈ ойынша ›арапайым адамдар Їшін бір бйлек, таЈдаулылар Їшін бір бйлек ›ате бар сия›ты. ПартияныЈ сын жЩне йзара сын туралы міндеттері мен жалпы“а орта› идеясына осы ›ылы› та сай келе ме? Б±л топшылдардыЈ осындай сора›ы йзгертімдері партияныЈ ±ранын маза›тау емес пе? ИЩ, б±л жекелеген сорлы, йзімшіл адамдардыЈ йз кемшілігін жасыру“а ±мтыл“анды“ы, жекелеген жазушылардыЈ йрескел ›ателігі. љаза›стан партия ±йымыныЈ жетекшісі Шаяхметов жолдатыЈ ауызымен Ж±малиев пен М±›ановтыЈ жЩне меніЈ де буржуазиялы› ±лтшыл ›ателігімді кйрсеткен партия“а рахмет.

МеніЈ ›ателіктеріме ›оса жЩне менімен бірге М±›ановтыЈ ›ателіктерін кЇн тЩртібінде тал›ылау“а себеп бол“ан - «Правда“а» рахмет. Сондай-а›, Жаймурзин жолдастыЈ баяндамасынан бастап Шбішев жолдастыЈ жЩне де бас›а да жолдастардыЈ біздіЈ ›ателіктерімізді теЈ дЩрежеде кйрсетуіне мЇмкіндік берген осы мЩжіліске де рахмет.

Жалпы ал“анда йзімніЈ “ылыми зерттеу ж±мыстарым туралы айта келіп, таяу жылдарда“ы творчестволы› міндеттерімді іріктеп, саралай келіп, мынандай шешім жаса“анымды айтып йткім келеді: бір мезгілде аса ау›ымды кйркем шы“армашылы› ж±мыспен ›атар ауыр еЈбекті ›ажет ететін Щдебиеттану саласында“ы “ылыми ж±мысты ›атар алып жЇру йте ›иын, мЇмкін де емес жЩне осы уа›ыт›а дейін оларды ›атар алып жЇруге тырыс›аным ›±р Щурешілдік сия›ты.

’ылым бЩйбіше-то›алды›ты кйтермейтін кірпияз сала десек, кйркем Щдебиет одан да йткен ›ыз“анша› кЩсіп.

Мен ›азір жиырма бес, отыз жаста емеспін. љызмет істей алатын он-он бес жыл “ана уа›ыт бар, ендеше йзім Їшін еЈ ›олайлы, еЈ сенімді (Щрине, “ылым саласында“ы педагогикалы› ›ызметімді са›тай отырып) тек кЩсіптік т±р“ыдан барынша дайынды“ым кЇшті, кЇнделікті шы“армашылы› тЩжірибем ›алыптас›ан кйркем шы“армашылы›пен айналыссам деймін.

Сонымен ›атар “ылым мен Щдебиеттануда“ы меніЈ сыншыларымныЈ да кйп екенін ±мытпауларыЈызды йтінемін. ийткені, Щдебиет тарихы “ылымыныЈ кейбір мЩселелері, йткенге ›атысты кейбір та›ырыптарды мен йзімніЈ ±за› жылдар айналыс›ан жазушылы› ›ызметімнен кейінгі кйркем шы“армаларымнан кейінгі екіші, кейде Їшінші мЩселе ретінде ›арастырдым. МеніЈ «ЕЈлік-Кебек», «Айман-Шолпан», «љобыланды» пьесаларыммен жЩне «Правда» осы ма›аласында жо“ары ба“алап, объективті тЇрде ба“а берген он екі жыл бойы жазып келе жат›ан «Абай жолы» романын еске алыЈыздаршы. Фольклорлы› тарих та›ырыптар“а жаз“ан барлы› шы“армаларымда идеялы› кйркемдік т±р“ыдан д±рыс баяндауда “алым-зерттеуші ретінде емес, жазушы ретінде табыстар“а жеттім. Та›ырыпты кйркем т±р“ыдан игеру барысында мен маркстік диалектиканы творчестволы› т±р“ыдан тереЈ меЈгере алдым.

ЕЈ бастысы мен ›азір бЇгінгі кЇнгі біздіЈ йміріміздіЈ йткір шынды“ын бейнелейтін пайымды да, кйлемді кйркем шы“арманы дЇниеге Щкелемін деген сеніммен Їмітті ймір сЇріп келемін. изіме-йзім: алып та жы“атын, шалып та жы“атын шабытты ймірімніЈ еЈ жасампаз кезеЈіне ›адам бас›андай сезінемін.

Сонды›тан да мен сіздерге: меніЈ ал“а бас›ан ›адамымыды йткен дЩуірде жаз“ан «Абай» романымен йлшемеЈіздер, мені сол романдарда жеткен жетістігім мен шы››ан биігіммен “ана йлшемеЈіздер. БіздіЈ Щділ де, талапшыл принципті сынымыз сол кіиаптарда“ы кемшілігімді жою“а кймектессін, ма“ан жЩне біздіЈ м±›ым ›аза› Щдебиетіне кймектесе отырып, меніЈ алда“ы уа›ытта“ы еЈ басты ма›сатыма – біздіЈ кеЈестік адамдар туралы – коммунизм ›±рылысшылары туралы біздіЈ кеЈестік б±›араныЈ йміріне сай, партияныЈ талабына сай жа›сы жазуыма, шын мЩніндегі Їлкен полотно тудыруыма ›ол Їшін берсін.

СйзімніЈ осы бйлімін ая›тай келе, Ода›тыЈ тйрал›асынан меніЈ осы мЩлімдемемді республикалы› баспасйзде жариялау“а кймектесуін йтінемін.

Жолдастар, жазушылар ода“ында“ы жікшілдік жЩне о“ан меніЈ ›атысым туралы мЩселе де тал›ы“а ±сынылып отыр. иткен жол“ы Їзіліп ›ал“ан жиналыста Жароков жолдас меніЈ тобым-мыс делінетіндердіЈ ›атарында ›азір саяси ›ылмыстары Щшкереленіп отыр“ан СЇлейменов пен М±хамедханов бар-мыс деп дЩлелдеуге тырысты. БЩрінен б±рын айтарым, біріншіден, мен дЩлелсыма›тыЈ шынды“ы мен ›исынына то›талайын. Мен Жзаушылар ода“ыныЈ ішіндегі жазушылардан топ ›±р“аным шын болса, онда йз тобыма мЇше етіп жазушыларды емес, неге сырт адамдарды тартамын? СЇлейменовтіЈ де, М±хамедхановтыЈ да жазушы емес екені бЩріЈізге белгілі емес пе. Ендеше жазушылы› шы“армашылы››а ›атысы жо›, жазушылардыЈ ортасымен байланысы жо› адамдардан ›±рал“ан жазушылар ода“ында“ы ±айда“ы топ? Алайда б±л адамдарды меніЈ тобымныЈ , немесе мені олардыЈ ›ылмысты›, д±шпанды› тобыныЈ мЇшелерініЈ ›атарына ›осып жЇр. Шр нЩрсені атымен атаса›, онда кейбір адамдар жер бетіндегі барлы› кЇнЩні ма“ан Їйіп-тйгіп, мені тура осылай кйрсетуге дайын т±р!

Мен м±ндай ауыр айыптаудан тЇбегейлі бас тартамын, бас тартып ›ана ›оймаймын, мені б±лай т±зды›тауын ызамен айыптаймын.

СЇлейменовтен бастайын. Осы жерде отыр“андардыЈ кйпшілігі оны кезінде кйзіміз кйріп, ›±ла“ымыз естіген Щрекеті ар›ылы ›андай деЈгейде білсе, мен де оны сондай дЩрежеде “ана білемін.ОныЈ ішкі пи“ылы ›андай еді, халы› жауыныЈ элементі ретінде не ойлап, не бЇлдірді? ОныЈ б±л жа“ы сіздерге ›андай белгісі болса, ма“ан да сондай кймескі.Шрине, ол ›ашан т±т›ындал“анша мен оныЈ жаулы“ын аЈ“ар“амын жо›. Онымен ›осылып еш›андай ж±мыс жаса“амын жо›, еш›андай шы“армашылы› ой бйліскемін жо›, сондай-а› меніЈ шЩкіртім де емес, мен – филологпын, ол – тарихшы.

Сондай-а› М±хамедханов туралы да айта кетейін. Абайтану жйніндегі тал›ылаудыЈ нЩтижесінде аны›тал“ан, меніЈ бая“ыдан бергі ›алыптас›ан Абай мектебі туралы ›ате кйз›арасымды негзге ал“ан оныЈ ж±мысын ›олда,аным рас, б±л меніЈ ›ателігім. ОныЈ сол кезде АбайдыЈ отанынан жина›тал“ан, ма“ан б±рын белгісіз жаЈа материалдардыЈ негізінде жЇргізген зерттеу ж±мысын т±тастай ал“анда ›олдай ар›ылы та“ы да бір жас кеЈес “алымыныЈ йсуіне кймектестім деп ойладым. Ал ИсмаиыловтыЈ диссертациясыныЈ ›ор“алуына меніЈ еш›андай да ›атысым жо›. Алайда аны›тама, б›л т±р“ыдан ал“анда ерекше аны›тама бере кетейін, профессор –филолог дЩрежесі бар адам бол“анды›тан да, ондай мамандардыЈ тапшылы“ына байланысты, мен кйптеген диссертациялардыЈ ›ор“алуына ›атыстым, егер ол адамдардыЈ барлы“ын меніЈ шЩкіртімніЈ немесе жа›тасымныЈ ›атарына ›осса, онда докторлы› немесе кандидатты› дЩреже ал“андардыЈ йзі 24-25 адам“а жетеді, солардыЈ ішінде Щшкереленген, жау адамдардыЈ саны екеу, оныЈ біреуі – ›ыр“ыз Саманчин, екіншісі – ›аза› М±хамедханов. Шрине, б±л екеуініЈ де болма“аны д±рыс еді. ОлардыЈ кім екенін алдын-ала білсем, оларды к›пшіліктен кйрі кйбірек білсем, олардыЈ ортасында кйбірек бол“ан болсам, онда біздіЈ ›о“ам“а жаулы›пен ›арайтын, ›ылмысты адамдар“а сйзсіз ›олдау кйрсетпеген болар едім.

Осы себепке байланысты, СЇлейменов пен М±хамедханов›а ›атысты, меніЈ олармен Щшкерелік байланысым жйнінде сйзімді ›орытындылай келе, айтарым мынау: аны› кйрініп т±р“ан нЩрсеге кйзді ж±мып ›арау – аны›ты таны› деу болса, меніЈ атымды м±ндай оЈба“ан ›ылмысты› типтермен байланыстырып, мені де а“аш ат›а теріс мінгізу де сондай а›ылсызды››а жатады.

Намыс пен абырой туралы, меніЈ жеке басымныЈ абырой-намысы туралы болмаса да, жеке т±л“аныЈ, тым ›±ры“анда еЈбекші ›аза› хал›ыныЈ социалистік кеЈестік мЩдениетініЈ ›андай да бір жетістікке жетуіне септігі тиген жауапты ›аза› кеЈес жазушысыныЈ абырой-намысы туралы да ойла“ан д±рыс.

(ЕЈ соЈ“ы жан ай›ай)

Топшылды› мЩселесі жйнінде та“ы да мынаны айта кетейін: ма“ан љаза›стан жазушыларынан бас›а жа›ын орта, олардан жа›ын адам, олардан арты› ты“ыз аралас›ан дос менде жо›. ОлардыЈ арасында менен жасы Їлкендер де, 20 жылдан астам уа›ыт бойы таныс жазушылар да бар, мысалы, љалма›ан, Жа›ан, Сапар“али, Ас›ар, ’али, ШбділдЩ, Тайыр, мен сендерден с±рап т±рмын, айтыЈдаршы, М±›анов жолдас›а ›арсы топ ›±ру Їшін мен сендерді ›андай бір кезде болмасын, Їгіттедім бе, жолдарыЈнан тайдырдым ба? БіздіЈ ›атарымызда жас жа“ынан ал“анда кіші: Ж±ма“али, Шлжаппар, Шбу, Дихан, Дмитрии Снегин, Леонид Макеев, Хамит, М±›ан, Сейтжан, Ж±бан жЩне кйп, кйп жазушылар да бар, ›ане сендер де айтыЈдаршы, МЇ›анов›а ›арсы кЇресуге сендерді ›айрап салдым ба, тіпті, бір ауыз сйзбен емеуірін таныттым ба? Жо›! Ондай о›и“а бол“ан емес! Со“ан ±арамастан жікшілдік болды, б›л жйнінде бЇгін осында сййлеген жолдастар д±рыс айтты. БіздіЈ осы ›ыр“и ›аба› ›арым-›атынасымыз, жікшілдігіміз біздіЈ о›ырман ›ауымыныЈ да «тілін емізіп» жЇр. Егерде б±л туралы «ПравданыЈ» йзі жазып отырса, онда шынымен де ас›ынып кеткен екен.

Ал топ›а бйліну Їнемі шы“армаларды тал›ылау барысында басталады, ондай топшылды› меніЈ де, М±›ановтыЈ да басында бар. изініЈ шы“армашылы“ын ›ыз“ыштай ›оритын м±ндай таби“и ±мтылыстыЈ соЈы дертке айналды. изіЈніЈ ішіЈдегі пи“ылдан азат болмай, таза сана, нЩзік сезім, жар›ын ойлы шы“арма тудыра алмайсыЈ. Ал б±л пи“ыл сйзсіз сені йзімшілдікке, ›ыз“аныш›а, та“ы да бас›а ішмерездікке алып келеді.

Алайда, осындай кйріністермен ›атар, біздіЈ арамызда йзімізге аса ›ажетті обективті, талапшыл, на›ты, шынайы жазушылы› сынныЈ да бар екенін айта кету керек. СоЈ“ы пікірге орай меніЈ айтарым мынау, ЩЩ»рине, тыпна›шаныЈ ішінде, иЩ, мен топ ›±рып келдім, тобымды кйбейте беремін, алда“ы уа›ытта да ол топты ны“айта беремін, меніЈ б±л тобым – нашар шы“армаларды аяусыз сынайтын болады, йкінішке орай, М±›ановтыЈ ішінара шы“армалары сондай болып шытыны бар.

МеніЈ ойымша, біздіЈ б±л арада“ы кезекті Щдеби кЇлдібадамдар туралы пікірлеріміз, ба“алауларымыз бір жерден шы›ты “ой деп ойлаймын.

Шрине, м±ндай жа“дайда мен йзімніЈ пікірімді барлы› жазушылар“а бірдей ашы› білдіре бермеймін, еЈ алдымен йзім жа›сы араласатын, ймірдегі дос адамдармен кйзбе кйз отырып пікір бйлісемін. Ал м±ныЈ барлы“ын мен сынап отыр“ан автор: йзіне деген меніЈ д±шпанды› ±станымым, сол автор“а деген, тіпті кеЈес ›±рылымына деген жаулы“ым деп, ол аздай алашордашылдыЈ д±шпанды› ›астанды“ы деп баяндайды.

Ал осы авторды бірек сынай ›алса, егерде оныЈ йзіне жа›ын дос-жар адамы болмаса, онда б±л адамдарды мен Щдейі ›айрап салды, оны ›аса›ана ±йымдастыр“ан мен деп тон пішеді, кйп жылдан бері орын алып келе жат›ан, тым ас›ынып кеткен м±ндай Щшкерелі шеЈберден, т±Ј“иы› т±йы›тан ›алай шы“арымды білмедім.

Б±л мЩселені тал›ылап, шешіп берулеріЈізді йтінемін, б±л дертті – ›ауымды› негізі Щрі тЩуелсіз, Щрі таза, Щрі ›уатты, Щрі намысты ны› екенін сеніммен айта алатын біздіЈ ±йымымыз бірлесіп емдесін.

Ал жолдас М±›анов›а ›арата мынадай ±сыныс жасаймын: біздіЈ жалпы ж±ртшылы“ымыз жаппай Щділетті сынап отыр“ан мына мас›ара ›ылы›ты екеуміз де до“арайы›, мен сізді біздіЈ ±лы ОтанымздыЈ игілігі Їшін шабытты шы“армашылы›тыЈ жар›ын жолында“ы творчестволы› еркін жарыс›а ша›ырамын!».

(№ 78 – іс, 32-45 беттер).

Сталин йлген, Берия ±стал“ан. Бір еркіндікті сезген сия›ты.

Хххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххх

Б±“ан СЩбит М±›анов:

«Н±ртазинніЈ кітабі жары› кйрген соЈ жауапты бір ›ызметкер менен: Н±ртазин СіздіЈ туысыЈыз емес пе?, – деп с±рады. ОныЈ менімен еш›андай туысты› жа›ынды“ы жо› екенін ашы› мЩлімдеймін. Неге екенін білмеймін соЈ“ы жылдары М±стафин екеуміздіЈ арамыз ашылып кетті. О“ан дейін ол меніЈ еЈ жа›ын досым болды. Мен о“ан йте кйп кймектестім. ОныЈ романында кйптеген кемшіліктер бар. «Бір ›арын майды бір ›±мала› шірітеді» деген. Мен М±стафин жолдасты, сол ар›ылы м±›ым жазушылар ода“ын ›атты со››ыдан ›±т›арып ›алдым деп есептеймін. Себебі ол, алашордашылар мен олардыЈ пікірлеріне кеЈ жол ашып ›ойды. Мен оны ±лтшылды›ты дЩріптейді деп айтып отыр“амын жо›. Мысал ол: «инеркЩсіп ауыл шаруашылы“ын ж±тып ›ояды» – дейді. М±стафинді партияласы жолдасым жЩне ›аламдас досым деп есептеймін. °за› жылдар дос бодым, жазушы ретінде йсуіне кймектестім. Сонды›тан да оныЈ романында ᱓ып жат›ан ›ателікті арылттым. Ал ›азір онымен Шуезов жолдас жЩмпейлесіп жЇр. РоманныЈ жа›сылы“ын айта отырып, оныЈ кемшіліктерін де кйрсетейік. Шынды“ында да, осыныЈ барлы“ын ›ойып, ол жазушы ма“ан дос па, жо›, д±шпан ба, о“ан ›арамастан оныЈ жа›сылы“ын ашы›, кемшілігін бетіне айтайы› (Шуезов: Д±рыс!).

Шрі ›арай. °за› уа›ыт бойы ТЩжібаев жолдас йзініЈ «Біз ›аза›пыз» дастаны Їшін йте ›атты сыналып жЇрді. Тура сол кезде Шуезов жолдастыЈ «Литературная газетада» майаласы жарияланып, онда осы пьесаны ма›тады.

Мен СіздіЈ ±сынысыЈызды ›абылдаймын жЩне бізді сыйлайтын осы аудиторияныЈ алдында: топшылды›ты до“арып, йзімніЈ шы“армашылы“ымды д±рыс жол“а ›оямын, – деп мЩлімдеймін.

ПрезидиумныЈ осы мЩжілісініЈ алдында б±л мЩселе жабы› партия жиналысында тал›ыланды. Онда б±дан да ›атаЈ жЩне Щділетті пікірлер айтылды, меніЈ шы“армаларымда“ы жекелеген кемшіліктер ›атты сыналды. Жекелеген адамдар м±ны пайдаланып М±›ановтан есе ›айыр“ысы келіп жЇр. Мен – кеЈес адамымын, мен партияда“ы адаммын, сонды›тан да «ПравданыЈ» ма›аласына жауап бертін шы“арма жазатын кЇш-›уатты бойымнан табамын – деп ойлаймын».

ИЩ, жЇні жы“ыл“ан, сйзі пЩс, Їні Щлсіз. СоныЈ йзінде екі-Їш жерде М.Шуезовті шымшып йтеді. изінен кЇштіЈ кеткенін, жЇктіЈ Шуезов жа››а ау“анына нЩумез болып ›ал“аны аны› бай›алады. Отыз бойы атойла“ан Алаш идеясы да о“ан б±л жолы азы› бола ал“ан жо›.

Уа›ыт лебі солай. Б±л бір белгісіздік тылсым маусымы болатын.

Ш.Жаймурзин йзініЈ ›орытынды сйзін: «Мен ›орытындыны созып жатпаймын. ийткені сййлеген жолдастар дертті мЩселелер жйнінде йте на›ты пікірлер айтты жЩне йте д±рыс айтты. Шуезов пен М±›анов жолдастар йздерініЈ ›ателіктерін мойындады, олардыЈ сйзін барлы›тарыЈыз тыЈдадыЈыздар, меніЈ ойымша, б±л сйздердіЈ шынды“ы іс жЇзінде сыналады. Б±л жолдастар йздерініЈ сйздерінде т±рады жЩне уЩделерініЈ шынайылы“ы мен а›и›атын дЩлелдеп береді – деп сенемін», – деп т±жырымдады.

Біз осынау ша“ын “ана денелі, кесіп, ны›тап сййлейтін Шбдірахман Жаймурзинмен Їйінде де, тЇзде де ±за›-±за› ЩЈгімелестік. Тура пікірлі адам партиялы› тапсырмамен жазушылар ода“ын бас›ару“а келгендегі еЈ басты ма›саты – екі алыптыЈ айтысын то›татып, арасын ›июластыру бол“анын, осы жиналыс ар›ылы со“ан уа›ытша то›тау сал“анын талдай отырып айтты. Шсіресе, С.М±›ановты ы“ынан ›айыру, М.Шуезов ›олды болса, м±ныЈ йзін де аман са›тап ›алу“а шамасы жетпейтініне сендіру, йте ›иын“а со“ыпты. Партия жиналысында м±ны ашы› ескерткенде, Щйтпесе, оны партиядан шы“ару туралы мЩселе ›оятынын айт›анда “ана, шарасыз ›алыпты. Ал партиядан шы“у деген сйз – тЇрмеге ›амалумен бірдей еді. С.М±›ановтыЈ жо“арыда“ы сйзініЈ пЩс шы››анында осындай астар бар еді.
Хххххххххххххххххххххххххххххх
Тіркелген кЇні 12 мамыр, 1953 жыл. Жазыл“ан кЇні 2 кйкек. Ара“а бір ай он кЇн йткен. Университеттен шы“уы себеп бол“ан. ТЩжірибнлі т.рмегйй ретінде ›ыэметтен босатылу – тЇрмеге тЇсудіЈ ты›ыры таян“анын білдіреді.
«Александр Александрович Фадеев,

Алексей Александрович Сурков

жЩне Константин Михпйлович Симонов жолдастар“а

СССР жазушылар ода“ы бас›армасыныЈ мЇшесі,

жазушы М.Шуезовтен

иТІНІШ

имірімніЈ бір сЩтінде, адамгершілік т±р“ыдан аса ауыр ›±мы“у“а ±шыра“ан ймірімніЈ еЈ ›иын сЩтінде ®шеуіЈізге адамныЈ – адам“а, жазушыныЈ – жазушы“а ша“ынуы ретінде сіздерге хат жазып отырмын. Мен сіздерден кйп ештеЈе с±рамаймын, тек меніЈ осы йтінішіммен жЩне йзімніЈ осы йтінішіме ›осып жіберіп отыр“ан екі материалмен йздеріЈіздіЈ танысып шы“уларыЈызды жЩне тиісті жерде (›айда жЩне ›алай ±й“арсаЈыздарда) жазушы“а, тым ›±ры“анда сіздерге йзініЈ шы“армашылы› ›ызметімен таныс жазушы“а йз пікірлеріЈізді айтуларыЈызды с±раймын».

ИЩ, басына ›ауіп тйніп, шынымен де ›±мы“ып жЇргені, алас ±ру мен Їрей ›атар билеген, тЇрмеден жЇрегі шайлы››ан, абыройлы жасында аб±йырлы йткен ймірініЈ ›апаста ая›талатынына алаЈда“ан шерлі кйЈілдіЈ ›амы“улы кЇйі аЈ“арылады. СЩбит М±›ановты шы“армашылы› жарыс›а ша›ыр“ан кйтеріЈкі екпін басыл“ан. БальзактыЈ шегірен был“арысы сия›ты кйнек ймірдіЈ кйні кеуіп,шындап ›усырыла баста“аны аЈ“арылады. Соншама апшысын ›уыр“ан ›андай жа“дай?



«љосымша ›±жаттыЈ біріншісі – СССР мЩдениет министрі жолд.Пономарев›а арнал“ан меніЈ йтінішім, екіншісі – таяуда Алматыда йткен ›аза› эпосы туралы тал›ыда“ы меніЈ сййлеген сйзім.

Мені дЩл ›азіргі сЩтте ты“ыры››а Щкеп тіреп отыр“ан ›ысым мен жа“дай туралы осы екі материалдан толы› ма“л±мат алу“а болады, жЩне б±л жа“дай ±ласатын аса маЈызды та›ырыпты игеру барысында ›азір пьеса тЇрінде, ал келешекте жаЈа кеЈестік романда бейнелеленетін ›аза› кеЈес ЩйелініЈ образын сомдау Їстінде (ауданнныЈ хатшылы“ына кйтерілген б±рын“ы батыра› ›ыз, “ылым кандидаты, Сойиалистік еЈбек ері) туып отыр.

МЩселе мынада, УниверситеттіЈ ректорыныЈ міндетін ат›арушы адам ма“ан ±лтшыл деген жамантты жапсырып мені ›ызметтен шы“арды (кйшірмесі ›осымшада беріліп отыр). Эпос туралы тал›ыда“ы йзініЈ баяндамасында доцент М.’абдуллин мені: йзініЈ б±рын“ы саяси ›ате ±станымында т±ра›тап ›ал“ан, сондай-а› йзініЈ эпос туралы ма›алаларында кеЈес еліне жау буржуазиялы›-±лтшыл идеяны насихаттап келген буржуазияшыл ±лтшыл “ып шы“арды.

СоЈ“ы Їш жылда республика кйлемінде кеЈінен орын ал“ан Щдебиеттану саласында“ы буржуазиялы›-±лтшыл ›ателіктерді сына“ан ›ажетті де маЈызды сыни тал›ыларда меніЈ ›ателерім туралы да кйптеген Щділ, принципті, обьективті т±р“ыда д±рыс пікірлер айтылды. Ол туралы йткен кйптеген жиналыстарда йз мінімді мойындай сййледім, ол жйнінде жолд.Пономаренко“а да жаздым, ол туралы ›осымшасы ±сынылып отыр“ан тал›ыда сййлеген сйзімде де айттым.

Сонымен ›атар, Їш жыл бойы осы мЩселелердіЈ барлы“ын тал›ы“а сал“ан пікірлердіЈ нЩтижесінде ма“ан айтыл“ан сыннан, тал›ы“а“ан жиналыстардыЈ ›орытындысынан (љаза› университетіндегі сия›ты) екі±шты сыЈаржа› Щділетсіздікке жол беріліп келеді.

Біріншіден, меніЈ йткен кезде жаз“ан,оныЈ ішінде ›ате пікірдегі ма›алаларымды, кйркем туындыларымды, сол тал›ыланып отыр“ан тарихи та›ырып›а арнал“ан кйптеген пьесаларымды, повестерімді, романдарымды, тіпті ›ате пікірде жазыл“ан ма›алаларда“ы жайлардыЈ йзі пьесаларым мен прозалы› шы“армаларымда д±рыс кйрсеткен жазушылы› еЈбегім еш жерде жЩне еш›андай сыншы ескерген емес.

МеніЈ негізгі шы“армашылы› еЈбегімніЈ назардан тыс ›ал“аны сондай, таяуда эпос жйніндегі тал›ылауда негізгі баяндамашы М.’абдуллин меніЈ барлы› йміріме жЩне ›ызметіме саяси ›атаЈ Їкім шы“ара отырып, йзініЈ ›орытынды сйзінде: ма“ан – жазушы ретінде емес, тек “ылыми ›ызметкер ретінде ба“а бергенін айтты. М.’абдуллинніЈ б±л ЇікімініЈ шынды“ын жо“арыда“ы Алматыда йткен тал›ылау“а ›атыс›ан Л.И.Климович растай алады.

Бір жа“ынан ал“анда, адамды ›±рту“а ба“ыттал“ан сын айта отырып, екінші жа“ынан, сеніЈ негізгі ›ызметіЈді ескермейді. Адам“а ба“а беруге келгенде м±нда ›андай ›исын, ›андай Щділет бар?

Екінші, йзініЈ фольклор та›ырыбына арнал“ан жЩне йткендегі йзге де еЈбектерінде буржуазиялы›-±лтшылды› ба“ытта кйптеген йрескел саяси ›ателіктер жіберген, соныЈ ауыртпашылы“ын кЇнЩсініЈ салма“ы б±рыннан белгілі ма“ан аудара салу“а тырысып жЇрген сыЈаржа› ба“ытта“ы ау›ымды бір топ адамдар бар. Б±л адамдар: не ана, не мына та›ырып бойынша ал“аш пікір білдірген адамныЈ ы›палында кетіп, ›ателікке ±рынды›-мыс деп мені ±йымдас›ан тЇрде мені н±с›айды. Сонымен ›атар, партия мЇшесі, аса жауапты ›ызметке ие, “ылым мен Щдебиет майданында онда“ан, одан да кйп жылдар бойы істеп келе жат›ан б±л адамдар: ал“аш›ы ›ателескен адамды кйрсету ар›ылы олар жауапкершіліктен ›±тылады, б±л олардыЈ кінЩсін жеЈілдетеді – деп ›арайды.

Біра›та, б±л адамдардыЈ ›ателігі меніЈ ›ателігімнен де Їлкен Щрі зиянды, олар тек ма›ала “ана жазумен шектелген жо›, мектепке арнал“ан о›улы›тар жазды, хрестоматиялар ›±растырды, бірігіп мектепке вуздар“а арнал“ан (±за› жылдар бойы о›улы›тыЈ орынын алмастырып келген) ба“дарламалар жасады, олар кйптеген жылдар бойы, осы кЇнге дейін осы авторлы› ›±рамды са›тай отырып йздерініЈ осы ±жымды› еЈбетерін ›айталап бастырып келді.

Алайда, тал›ылауларда“ы, жиналыстарда“ы сйздерінде атал“ан адамдар біреулердіЈ кЩнЩсін жеЈілдететін, екіншісініЈ кінЩсін ауырлатып, соныЈ ішінде меніЈ кінЩмді љазГУ-діЈ ректорыныЈ б±йры“ы сия›ты тал›андай кйрсетумен келеді.

изіме деген Щділдікті “ана талап ете отырып, меніЈ ›аламымнан 21пьеса, бірнеше роман, бір›атар повесть, кйптеген ЩЈгімелер шы››анын еске сала кетемін.

Кйрсетілген пьесалардыЈ жартысынан астамы кеЈестік та›ырып›а арнал“ан, б±лардыЈ кйпшілігі ›аза› театрларында т±ра›ты ›ойылды. Мен б›л арада Абай туралы романдар тізбегіне то›талып жатпаймын. Бір “ана айтарым, меніЈ интеллектулды-шы“армашылы› ізденісімніЈ ірі туындылары болып саналатын ірі шы“армаларымныЈ жекелеген кемшіліктеріне ›арамастан, олар ±лтшылды›ты насихаттайтын кітаптар болып саналмайды. Керісінше, олардыЈ еЈ басты жетістігі, олардыЈ еЈ ›асиетті мЩні – орыс мЩдениетіне, орыс хал›ына деген тереЈ де шынайы махаббат пен ›±рметте, я“ни, ›аза› ±лтшылды“ына белсенді тЇрде ›арсы т±р“анды“ында. МеніЈ ±за› жылдардан бергі еЈбегімніЈ еЈ мЩнді жа›тары туралы Їнсіз ›ала отырып, жЇгенсіз саяси айып та“а отырып, б±л адамдар меніЈ жеке басыма аяусыз зорлы› кйрсетіп отыр, сол ар›ылы адал да ізденгіш кеЈес жазушысына, ма“ан бЇгінгі жауапты шы“армашылы› ж±мысыммен айналысуыма зор кедергі жасап отыр.

Міне, сіздердіЈ ара тЇсулеріЈізді табанды тЇрде йтінуімніЈ себебі, тым болма“анда, меніЈ д±рыс т±старымды кйрсетіп, белгіленген ар сызы“ынан атта“ан, жолдасты› сынныЈ талаптарын б±з“ан, тйзіп болмайтын маза› жолына тЇскен адамдардан ›ор“ауларыЈызды с±рауымныЈ себебі, осында.

М±хтар Шуезов.

Алматы ›., Абай, 157 Їй, тел.82-60. 2 апрель 1953 ж.».
ЕЈ ›ауіпті, еЈ ауыр, еЈ шынды››а жа›ын айыптаулардан аман ›±тыл“ан М±хтар Шуезов эпос туралы пікір тал›ысы т±сында неге сонша мазасызданып, ›амы“ып, йзін йі ерікті ›у“ын“а тЇсіріп, МЩскеуге барып ша“ынады? Эпос туралы пікірлерініЈ кеЈес йкіметіне ›арсы ›астанды› Щсері соншама к±шті ме еді? Шлде М.’абдуллинніЈ, СмирнованыЈ, С.Н±рышевтіЈ шы“ар“ан Їкімі сондай пЩрменді ме еді? Мар›±м МЩлік ’абдуллин йзініЈ фольклор туралы дЩрісініЈ теЈ жартысын осы жа“дайды тЇсіндіріп беруге арнаушы еді. Екі ›олын кеудесіне ай›астырып алып тол“ана айт›анда йне бойымыз шымырлай отырып тыЈдаушы едік.

М±хтар ШузовтіЈ соншама секем алуы тЇрмеде жат›ан љ.Ж±малиевтіЈ беруге тиісті ай“а›тары сия›ты. Тергеу ісіндегі жауаптыЈ айыптау Їкіміне алып келетінін ол бЩрінен жа›сы білетін.

Достарыңызбен бөлісу:


©melimde.com 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет