1 глоссарий



жүктеу 0.94 Mb.
бет4/5
Дата07.06.2017
өлшемі0.94 Mb.
1   2   3   4   5

Су және өмір

Адам сусыз тұра алмайды. Адам денесінің 65% судан тұрады. Егер судың мөлшері 10-20 % кеміп қалса, адам өледі. Су адам организмінде тазартқыштық қызмет атқарады. Су денесіне керексіз заттарды жуып-шайып отырады.

Бір килограмм өсімдік, дән, жемісті өсіру үшін орта есеппен екі тонна су қажет болады. Адам тамақтану процесінде орта есеппен жылына үш жүз алпыс тонна су ішеді.

Атмосферада су өте көп. Жер бетінің шаршы километрі үстінде орта есеппен алғанда 20 мың тонна су "қалқып тұрады". Ол бу күйінде болады.

Дүние жүзінде көптеген қалаларда тұщы су жетіспейді. Әсіресе Токио, Париж, Нью-Йорк пен Филадельфия қалаларында су тапшы. Дүниежүзілік өзен суының ішінде төрт мың текше кило-метрден артығы біздің елдің үлесіне тиеді.Жалпыалғанда дүниежүзілік өзендердің суы шамамен 30 мың текше км тең деп есептеліп отыр.

28,29,30-Сабақ. 11. Есімдік. Етістік.

Мәтін: Туған-туыс атаулары. Туыстық-қарым қатынас.
Есімдік (Местоимение)
Заттың, құбылыстың атын, сынын, санын білдірмейтін, бірақ солардың орнына қолданылатын сөз табын есімдік деп атайды.

Местоимения — это слова, которые указывают на предметы и лица или их признаки, но не называют их.


Түрлері

(Типы)

Мысалдар

(Примеры)

I. Тұлғасына қарай

(По способу образования)



1. Негізгі

(Непроизводные)



мен, сен, не, кім

2. Туынды

(Производные)



біреу, мынау, қандай, барлық

ІІ. Құрамына қарай

(По составу)



1. Дара

(Простые)



ол, анау, сонау, қанша

2. Күрделі

(Сложные)



бірнеше, кейбіреу, ешкім, әрбір, бірде-бір, қай-қайсы, кімде-кім

ІІІ. Мағынасына қарай

(Позначению)



1. Жіктеу

(Личные)


мен, сен, сіз, ол, біз (біздер), сендер, олар, сіздер

2. Сілтеу

(Указательные)



бұл, сол, ол, мына, мынау, осы, осынау, міне, әні, сона, сонау, әне, әнеки, ана>

3. Сұрау

(Вопросительные)



кім? не? неше? қай? қандай? қалай? қанша? қайсы? қайдан? қайда? нешеу?

4. Өздік

(Возвратные)



өз, өзім, өзің, өзіңіз, өзі, өзіміз, өздеріңіз

5. Белгісіздік

(Неопределенные)



а) бір, біреу, бірдеңе, бірнеше, біреу-
міреу, кейбір, кейбіреу, қайсыбір

ә) әркім, әрне, әрқайсы, әрқалай, әрдайым, әрқашан

б) әлдекім, әлдене, әлдеқайдан, әрне-
ше, әрқалай, әлдеқашан, алдақашан


6. Болымсыздық

(Отрицательные)



еш, ешкім, ешбір, ешқашан, ешқайда, ештеме, дәнеме, ешқайсы, түк

7. Жалпылау

(Определительные)



бәрі, бүкіл, барлық, күллі, бүтін, бар, бүткіл, түгел

1. Мәтінді мәнерлеп оқып шығып, мақсаты қандай соны анықтаңыздар.

2. "Шөпшек", "абақты", "имандылық", "туажат", "ат тергеу
дәстүрі" сияқты сөздерді теріп жазып, түсіңдірме сөздікпен жұмыс жасаңыздар.

3. Қысқаша жоспар құрып, мәтіннің мазмұнын айтыңыздар.


Туыстық қарым-қатынас
Ата-бабаларымыз "адам адаммен бай", "кісі болар баланың кісіменен ісі бар, кісі болмас баланың кісіменен несі бар" деп адам арасындагы қарым-қатынасқа зор мән берген.

Үлкенді сыйлау, кішіге қамқоршы болу, тіпті бейтаныс жолаушыға қой сойып, дастарқан жаю, сот-абақтысыз-ақ ел арасындағы түрлі дау-жанжалдың әділетті шешімін табу және т.б. - бұның бәрі қазақтың қоғамдық қарым-қатынасының имандылыққа, жалпы адамгершілікке сүйенген негізін, бір тәртіпке бағынған жүйелілігін дәлелдейді.

Қоғамдық қарым-қатынастың бір бөлшегі - туыстық қарым-қатынас.

Қазақ халқында туыстық қарым-қатынас (еркек тарапынан) жеті атаға, яғни жеті ұрпаққа созылады. Жетінші ұрпақты қазақтар "немене", я "туажат'* деп атайды. Мұның өзіндік мәні бар. "Немене" деген атаудың өзі беймәлім, түсініксіз деп сұрақ қойып тұрған сияқты. Ал "шөпшек" шөбереден кейін. Шөпшек деп қазақтар ағаштың қурап сынып түскен жіңішке бұтақтарын айтады. Осығанқарағанда, жеті атаға толғанда сегізінші ұрпақтың туыстық мәні жойылып, туажат (бөтен) елге саналады да, қыз алысуға жол ашылады.

Жігіттің үш жұрты болады: өз жұрты, нағашы жұрты, қайын жұрты" деген сөз туыстық карым-қатынастың бағытын, ор-нын көрсетеді.

Жігіттің екінші жұрты - шешесінің елі жағынан, яғни нағашы жұрты. Нағашы жұртына қатысты туыстық-атаулар: нағашы ата, нағашы әже, нағашы аға, нағашы апа, нағашы іні, нағашы қарындас, жиен, жиеншар, туажат.

Қазақта қандас туыстық әке тарапынан ғана жүргізілгендіктен жиендерді бөтен ру деп есептеген. Соңдықтан да халық "Жиен ел болмас, желке ас балмас" деп, оның туыстық алшақтығын айтқан.

Жігіттің үшінші жұрты - әйелінің туыстары - қайын жұрты. Екі елдің арасында қыз беріп, қыз алысса құдандалық қарым- қатынас, күйеу мен қайын жұрт арасындағы қарым-қатынас пайда болады.

Құда болған ауылдың әйелінің барлығы құдағи; қыздарының барлығы құдаша деп аталуы - қазақ халқының ат тергеу дәстүрінің бір көрінісі.

Қайын жұрты "Пайғамбар да күйеуін сыйлапты" деп күйеуді әр уақытта сый тұтады. Алған әйеліне дұрыс қарап, жақсы адам-гершілік қасиетін білдірген күйеулер қайын жұртына сыйлы, ерке болады. Қайын жұрттың әр шаңырағы күйеудің сыбағасы деп әрдайым төс сақтайды.

Күйеуіне әйелінің әпкесі - қайын бике, сіңлісі - балдыз. Әй-елінің сіңлілері мен бауырларына оның күйеуі – жезде.

Жезде мен балдыз арасындағы қарым-қатынас қазақ ха-лқында ерекше сыйластықпен, ойын-күлкімен, әзіл-қалжыңдасумен

сипатталады.

Ағайыңды кісілердің әйелдері - абысын, ағасының әйелі -жеңге, інісініңәйелі - келін, апалы-сіңлілерінің күйеулері - бажа, олардың балалары - бөле, апаның күйеуі - жезде (баласы жиен), сіңлісінің (қарындасының) күйеуі - күйеу бала (баласы жиен).

Сонымен, қазақта туыстық және құдандалық салттарға бай-ланысты әр түрлі қарым-қатынас, алыс-беріс, өзара көмек сияқты шым-шытырық әрекеттер болады. Бұл жоралғылардың әрқайсысының өзіне ғана тән сан қилы бөлекше міндеттері мен жауапкершіліктері бар. Оларды әр уақытта білетін де, оны бұлжытпай жүргізуге тырысатын.
* * *

Інісі бардың, тынысы бар,

Ағасы бардың жағасы бар.

Жақынға өтірігіңді айтпа,

Шетке сырыңды айтпа.

Ағайын тату болса, ат көп,

Абысын тату болса, ас көп.

Көсеуің ұзын балса, қолың күймес, Ағайының көп болса, ешкім тимес.

Ағайынның азары болса да безері болмайды.

Ауыл сыйласа, сен де сыйла,

Әкеңнен қалған құл емес.

Ауыл сыйламаса сен де сыйлама,

Ол патшаның ұлы емес.

Мәтін бойьшша тапсырмалар.

1-тапсырма: Мәтіннен синоним сөздер тауып, өз мысалда-рыңызбен толықтырыңыздар.

2-тапсырма: Сұлулыққа, туыстыққа, тұрмыс-салтқа байланысты 10 тұрақты тіркес жазып, мағынасын түсіндіріңіздер.

3-тапсырма: Төмендегі тұрақты тіркестердің беретін мағынасын анықтаңыздар.



Жүрек жұтқан

Ит өлген жер –

Аузына құм құйылу –

Кежегесі кейін тарту

Үріп ауызға салғандай –

Көзге түртсе көргісіз -

4-тапсырма: Мәтін соңындағы мақал-мәтелдерді оқи отырып, туыстық қарым-қатынасқа байланысты тағы да 5 мақал-мәтел ойлап жазыңыздар, мағынасын ойлап жазыңыздар.


5-тапсырма: Иман, сыбаға, жоралғы, жеті ата сөздерін қалай түсінесіздер. Осы сөздермен сөйлем құрастырыңыздар.

1. Мәтінді мән бере, дауыстап оқып шығыңыздар.

2.Мәтінде берілген мақал-мәтелдердің мән-мағынасын түсіндіріңіздер.

3. Мәтін соңында берілген мақал-мәтелдерді оқып, жаттап алыңдар.


31,32,33-Сабақ. 12. Етістіктің шақтары. Етістіктің райлары.

Мәтін: Жақсы ат - ер серігі. Жылқы – малдың патшасы.
Етістік

(Глагол)
Етістік заттың қимылын, іс-әрекетін білдіріп, не істеді? не қылды? деген сұрақтарға жауап береді.

Глагол обозначает действие предмета и отвечает на вопросы что делать? что сделать?




Түрлері (Типы)

Мысалдар (Примеры)

I. Тұлғасына қарай

1. Негізгі

оқы, жаз, бар, кел, бер

(По способу

(Непроизводные)




образования)







2. Туынды

тұзда, ойна, кешік,




(Производные)

тазар

П. Мағынасына

1. Негізгі




қарай

(По значению)

(Основные)

Ал, қал, көр, сөйле, әкел

2. Комекші

а) е, ет, де




(Вспомогательные)

э) бол, әкет, тұр, шық

III. Объектіге

1. Салт

бар, кел, отыр, жүр, тұр

қатынасына қарай

(По отношению



(Непереходные)










к объекту)

2. Сабақты

(Переходные)



жаз, ал, бер, айт, аш, жап

IV. Іс-әрекеттің

1. Болымды

бар, кел, окы. жаз

орындалуына қарай

(По отношению к результату



(Положительные)




2. Болымсыз

барма, барған жок,

действия)

(Отрицательные)

келген емес

V. Құрамьша

1. Дара (Простые)

жаз, окы, ойна. гүлде

қарай







(По составу)








Нақ осы шақ (Жай түрі)

Собственно-настоящее время (Простая форма)
Нақ осы шақ сөйлеу кезінде болып жатқан іс-әрекетті білдіреді.

Нақ осы шақтың жай түрі отыр, тұр, жатыр, жүр көмекші етістіктеріне жіктік жалғауының тіркесуі арқылы жасалып, іс-әрекет, қимылдың тура сөйлеу кезеңінде болып жатқандығын білдіреді.



Болжалды келер шақ

(Будущее предположительное время)
Еолжалды келер шақ алдағы уақытта болатын іс-әрекеттің жүзеге асу. аспауын күдікті, болжалды түрде аңғартады.

Мақсатты келер шақ

(Будущее время цели)

Мақсатты келер шақ істелетін істі мақсат ете айтады, алда болатын қимыл-өрекетті ашық білдірмейді.

Ауыспалы келер шақ

(Переходное будущее время)
Ауыспалы келер шақ контекстегі сөздердің ыңғайына қарай бірде осы шақ, бірде келер шақ мағынасында ауысып жұмсалады.

Нақтылы өткен шақ

(Прошедшее категорическое время)

Нақтылы өткен шақ қимыл әрекеттің нақтылы болғанын білдіреді.
ШАРУАШЫЛЫҚҚА ҚАТЫСТЫ САЛТ-ДӘСТҮРЛЕР

АТА КӘСІП
Ертеде ата-бабаларымыз амандасқанда: «Мал-жан аман ба?» деп сұрайтын. Осы бір ауыз сөздің өзінен қазақ өмірінде малдың орны ерекше екенін ұғуға болады. Малдың күші, сүті, жүні, қылы, еті, терісі - халықтың тағамы, киімі, баспанасы, үй-жиһазы -өмірінің, тіршілігінің негізі. Мал өсіру, малшылық тіршіліктің (егіншіліқ, балықшылық сияқты) бір түрі. Тұрмыстың бұл түрінің адамзат өркениетіне, мәдениетіне қосқан үлесі зор. Малдың өнімінсіз әлі де күн қиын.

Қазақтың көшпелі тұрмысындағы жылқының орны ерекше. Шексіз-шетсіз далада жаяу адам ұзаққа бара алмайды, шаруасын да мезгілінде бітіре алмайды, ал астында аты болса, қашқанда құтылып, қуса жетіп дегендей тіршілік ете алады. Сол себептен қазақтың «Жылқы - ердің қанаты» деген сөзі жылқының адам өміріндегі орнын дұрыс көрсетеді.

Қазақтың өмірі қаншама ғасыр жаукершілікпен өтті. Солардың барысында халқымыздың басына сан рет өлім қауіпі төнген жерден, оны құрып кетуден жылқы аман алып қалған, ата-бабаларымыз, әже-аналарымыз сан рет төніп келген ажалдан атқа мініп қашып құтылған. Жаумен айқасып, жеңіп, қуғанда да атпен қуған. Қазақстан ұланбайтақ жерді азғана қазақ иемденуіне себеп болған бірінші қазақтың өзі болса, екінші - жылқысы. Жылқысыз жаяу халықтың қолынан бұл келмес еді. Сондықтан қазақ жылқыны ер қанаты деп есептеп, жанындай жақсы көрді.

Жылқы туралы қазақтың мақал-мәтелі де көп: «Жылқының сүті шекер, еті бал», «Жүзден-жүйрік, мыңнан тұлпар», «Адам жылқы мінезді», «Атың барда жер таны, желіп жүріп, асың барда ел таны, беріп жүріп» басқа мал туралы мақал-мәтел мұншама көп емес. Көп мақалдарда жылқы мен адам қатар айтылады. Ал мақал өзінің тура мағынасынан ғана қолданылмай, көп жағдайда астарлы мағына берерін ескерсек, қазақтың жылқыны жақсы көретіндігінің шегі жоғы, осыдан-ақ байқалады.

Қазақтың көшпелі мал шаруашылығы түйесіз мүмкін емес, сондықтан қазақ үшін қымбат мал. Қазақ түйені киелі мал деп есептеген. Түйенің зор денесі, күші, жуас та жайлы мінезі, көнбістігі оған адам баласын ырза еткендей.

Түйенің тұқымы екеу: нар (жалғыз өркешті түйе) және айыр қос өркешті түйе. Бұлардың арасынан шыққан сан алуан будандар бар. Ғылымда нарды дромадер, айырды бактриан дейді.

Нар түйенің шыққан және көп тараған жері Батыс Азия мен Солтүстік Африка. Сондықтан нар суыққа төзімді бола бермейді.

Айыр түйенің шыққан және көп тараған жері Орта және Орталық Азия - Солтүстік және Батыс Қытай, Монғолия, Қазақстан және Орта Азия мемлекеттерінде өсіріледі. Қазақстанда көбінде айыр түйе және онымен нар түйенің арасынан шыққанбудандар болады. Таза қанды нар түйе көбінде Түркіменстанда кездеседі.

Көшпелі тұрмыста түйені құнанша кезінен үйретіп көші-қонға жеңіл жүк артып пайдалана бастайды. Түйенің жабдығы жылқыныкінен мүлде өзге-салт міну үшін емес, жүк арту үшін ыңғайланған.

Түйені ерттемейді - жазылайды. Жазының үстіне ұштары бір-біріне байланған жазы ағаш салынады. Осының үстіне барлық заттарды салады.

Түйе күтімді аса қажет ете қоймайды, сортаң шөп жеп, ол мол болса жемді қажет етпейді, суды да көп талғамайды. Аштыққа да шөлге де төзімді. Бір жеті, он күн нәр татпай ауыр жүк көтеріп, сусыз даламен жүруге шыдайды, бағуы да аса қиын емес. «Қазақ қартайса түйе бағады» деген мақал осыған дәлел.

«Ауырды нар көтереді, өлімді ер көтереді», «Қабырғалы қара нар қабырғасын сөксең бақ етпес», «Нар жолында жүк қалмас» деген мақалдар қазақтың түйеге деген зор ықыласын білдіреді.

Қазақ түйенің пірі - Ойсыл қарадан былай тілейді.
... «Маң-маң басқан, маң басқан,

Шудаларын шаң басқан,

Төрт аяғын тең басқан,

Екі өркешін қом басқан,

Тілін тікен теспеген,

Алабота, теріскен, мұрыңдығы келіскен,

«Шөк!» - дегенде, «Бық?» - деген,

Шешіп үйін жүктеген,

Ойсыл қара баласы -

Түйе бассын үйіңді!

Кие бассын үйіңді!»
Мәтін бойынша тапсырмалар:
1-тапсырма: Мәтіннен жай шырай тұлғасында тұрған сөздерді табыңыздар.

2-тапсырма: -ды, -ді, -ты, -ті, -ғы, -гі, -дық, -дік, -сыз, -сіз жұрнақтары арқылы жасалған сын есімдерді көрсетіңіздер.



34,35,36-Сабақ. 13. Есімше. Көсемше. Етіс.

Мәтін: Ас – адамның арқауы. Тамақтану.

Етістік заттың қимылын, іс-әректін білдіріп, не істеді? не қылды? деген сұрақтарға жауап береді.

Лексикалық мағынасы мен сөйлемде атқаратын қызметіне орай етістік екі топқа бөлінеді: негізгі етістіктер және көмекші етістіктер. Негізгі лексикалық мағынасына ие болып, сөйлем ішінде белгілі бір мүше бола алатын жеке етістікті негізгі етістік дейді.

Мысалы: айт, қадірле, бағала.

Негізгі етістікке тіркесу арқылы толық мағына бере алатын, өзіндік лексикалық мағынасы жоқ етістікті көмекші етістікдейді. Көмекші етістіктерге е, де, ет етістіктері жатады.

Есімге де, етістікке де тән грамматикалық белгілерді қамтитын етістіктің категориясы есімше(причастие)деп аталады.

Жұрнақтары:



-қан,-кен,-ған,-ген: отырған, терген, сатқан, жеткен.

-шы,-ші: тасушы,-тиеуші

-ар,-ер,-р: алар, сезер, сөйлер.

-атын,- етін,-йтын: қарайтын, беретін, сермейтін.

Етістікке тән қимыл-әрекеттің себебін, белгісін, сын-сипатын көрсетіп тұратын категория көсемше(деепричастие)деп аталады.

Жұрнақтары:

-а,-е,-й: күле, жаза, сөйлей.

-п,-ып,-іп: алып, іліп, санап.

-қалы,-келі,-ғалы,-гелі: ұсынғалы, бергелі, жапқалы, кеткелі.


Етіс (Залог)

категориясы

Іс-әрекет, қимыл мен субьект және обьект арасындағы қатынастарды білдіретін етістіктің категориясы етіс деп аталады.

Етістің төрт түрі болады: өздік етіс, өзгелік етіс, ырықсыз етіс, ортақ етіс.

Етістіктің рай категориясы

Етістіктің іс-әрекетті орындаушымен, уақытпен байланысты жаққа, шаққа түрленуін етістіктің райы деп атайды. Рай төрт түрлі болады: ашық рай, бұйрық рай, шартты рай, қалау рай.


Етістіктің шақ категориясы

Іс-әрекеттің, қимылдың мезгілге, уақытқа байланыстылығын көрсететін етістікке тән категорияны етістіктің шақтары деп атайды.

Етістікте үш шақ болады: өткен шақ, келер шақ,осы шақ.
ТАҒАМДАР ТУРАЛЫ

Ет пісіру. Етті пісіру, асу малдың түріне және оның кәрі, жасына байланысты. Кәрі малдың еті теі піспейді. Етті тезек немесе ағаш жағып пісірген жақсы, мұндайда ет бабымен піседі. Газға піскен ет дәмсіз және қатты болады.

Еттің қанды көбігін алғаннан кейін тұз салып, аударыстырып отырады. Ет пісіп жатқанда аршылған пияз, дала жуасын салып жіберсе, сорпасы тұщы, сүйкімді, дәмді болады. Ет әбден піскен соң астын басып, баяу қайнатады.



Етті кептіру мен сүрлеу. Жаз айларында ет бұзылып, иістеніп кетпеу үшін аздап тұз сеуіп, желдің өтіне сорғытады. Сонда оған шыбын қонбайды, көгермейді.

Сүрлеу көбінесе күздікте, қыстық соғымда болады. Қазы мен қартаны айналдырып, жал, жаяны осып тұздап, шошаланың ішіне көлденең ағашқа іліп, астына тобылғы немесе қайың ағашын жағып түтінге ыстап сүрлейді. Түтін сіңген ет үсімейді. Халқымызда «сүр сақтау» деген сөз бар. Ол-биылғы сүрді келер жылға дейін сақтау деген сөз.

Еттен жасалатын тағамдардың кейбіреуі мына төмендегідей.

Құйрық-баур. Жаңа құдалар шақырылғанда мал сойылысымен қазанға құйрық май мен бауырды салып пісіреді. Піскен соң екеуін де турап, араластырып, құдаларға сыйлы тағам ретінде береді. Құдалар ризалық танытып, құйрық-бауыр желінген соң табаққа ақша салу ырымы дәстүрге айналған. Құйрық-бауырдың сыйластық пен жақындықтың бастамасы сияқты да сипаты бар


СҮТ ТАҒАМДАРЫ ТУРАЛЫ

Айран. Айран қой мен ешкінің, кейде сиырдың қаймағы алынбаған сүтінен ұйытылады. Піскен сүтті біраз салқындатады да, бұрынғы айраннан ұйықты құйып, араластырып, үстін қымтап жабады. Айран әбден ұйығаннан кейін бетін ашып, салқындатады. Жақсы ұйған айранға шанышқан қасық тік тұрады. Айран қалған сүт тағамдарын жасауға негіз болады.

Сүзбе. Ұйытылған айранды дорбаға құйып, биікке іліп суын сорғытады. Мұның тұздамаған және тұздаған түрлері болады. Тұздаған қатық көбірек сақталатындықтан, ұзақ сапарға шыққанда, жорықтарда жолазыққа әрі сусын, әрі тоқ ас ретінде пайдаланылады. Сүзбе көжеге, сорпаға қосып ішүге де жақсы.


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5


©melimde.com 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет